Recht versus Geld

Historische feiten worden niet altijd veroorzaakt door staatslieden en andere bevoegde personen. Dat blijkt maar weer bij de geruchtmakende operatie ter verzwaring van de Nederlandse rivierdijken. Het was niet mijn bedoeling op die kwestie terug te komen vóór de perelaar zou bloeien, maar de ontwikkelingen zijn te verrassend om aan voorbij te gaan.

De rol van een individuele burger blijkt opnieuw doorslaggevend in de strijd tegen de vernietiging van het rivierenlandschap. Tussen de enkelingen en tweemansactiegroepen zijn het in de loop der jaren vooral de huisarts Van de Beek in Brakel en de schilder Willem den Ouden in Varik geweest die Nederland met fantasie en volhardendheid hebben gewaarschuwd dat de systematisering van het land van Maas, Waal en IJssel barbarij was.

Politiek en bestuur bleven leunen op de ingenieurs, poldervorsten en dragline-exploitanten. En dan verschijnt opeens een rechter uit Rotterdam op het toneel, die het karwei afmaakt. Als zelfstandig denkend en handelend burger. Onbekend bij de actievoerders, zonder bijzondere agenda.

Schijnbaar uit het niets kwam rechter De Groot tevoorschijn met een even eenvoudige als trefzekere redenering die de zaak onherkenbaar zal blijken te veranderen. Woensdag stond zijn verhaal afgedrukt op deze pagina.

Terwijl de commissie-Boertien minister Maij vorige maand adviseerde een onsje meer zorg aan het landschap te besteden, tegen een relatief bescheiden meerprijs, rekent De Groots analyse van het rapport af met die typisch-Nederlandse optie. Op grond van het Nederlandse recht.

Het kabinet besloot gisteren de commissie te volgen, en er zelfs nog een centje meer aan te besteden. Dat betekent dat de dijken langs Waal, IJssel en Maas verder worden verzwaard, met hier en daar een wat subtieler aanpak. Maar zolang zij de rechtsstaat niet afschaffen hebben zij daar de vrijheid niet toe. Dat is de even simpele als verbluffende uitkomst van het denkwerk van de vice-president van de rechtbank in Rotterdam.

De redenering komt hier op neer. Tot voor kort kon de overheid tegen eigenaars van grond en huizen op of langs de dijk zeggen: “Het spijt ons zeer, maar in het algemeen belang moeten wij de dijk hier versterken, dat wil zeggen, verbreden en verhogen. Daar hebben wij uw huis/stukje grond voor nodig. Volgens de Onteigeningswet kunnen wij tot onteigening overgaan. U kunt ook genoegen nemen met een bedragje X en het veld ruimen.”

In één van de achtergrondstudies, horende bij het rapport van de commissie-Boertien, rekent de Nederlandse vestiging van de Rand Corporation voor dat bij een dubbele financiële inspanning 95 procent van de landschaps- en cultuurwaarden in het dijkengebied gespaard kunnen blijven. Door nieuwe en meer ingenieuze technieken toe te passen in en op de bestaande dijken.

Logger, hoger en breder maken van de dijken is niet meer nodig, maar het blijft goedkoper. Het is een centenkwestie geworden. Dat is het cruciale verschil. De Groot zegt: daarmee heeft de overheid geen rechtsgrond voor onteigening meer. "Wij willen uw grond/huis omdat wij het financieringstekort willen terugbrengen' is geen sterk genoeg argument om iemand zijn eigendomsrecht te ontnemen. Zoals een particuliere huiseigenaar ook niet het dak van zijn buurman mag ruïneren omdat het hem te duur is bij de reparatie van eigen huis voldoende maatregelen ter bescherming van het buurhuis te nemen.

Iedereen voelt aan zijn klompen dat de redenering bij grote overheidswerken niet onbeperkt opgaat. Als een schade-vrije oplossing vijftig keer zo duur is kan misschien in redelijkheid van de overheid niet worden gevraagd dat ieder dijkhuis automatisch wordt gespaard. "Twee keer zo duur' is niet evident onbetaalbaar en zal door de rechter worden gezien als "budgetaire onteigening'.

Rechter De Groot is er, na ruggespraak met vakbroeders en andere juristen van naam, van overtuigd dat onteigeningen, die bij een dubbele financiële inspanning overbodig zouden zijn, voltooid verleden tijd zijn. Hij zag het kennelijk als zijn burgerplicht dat aan politiek en belanghebbenden duidelijk te maken.

Alleen een flinke overstroming in Gelderland kan de dijkverzwaring nog redden. Zelfs in de dan ontstane Zeeland-sfeer bestaat het risico dat een paar mensen het hoofd droog houden en het verschil tussen zee- en rivierdijken blijven zien. Zeker met de jongste technische en juridische inzichten bij de hand.

Het feitenonderzoek dat de commissie-Boertien liet uitvoeren door twee onderzoeksbureaus is als een tovenaarsleerling een eigen weg gegaan. Dat maakt het advies van de commissie zo achterhaald. Het voorstel was 185 miljoen extra uit te trekken om 55 procent meer natuur en cultuur te sparen. Dat was een vrij willekeurig compromis, hoogstens getoetst op "Haagse' haalbaarheid. Nu bekend is dat voor 715 miljoen meer 95 procent kan worden gespaard, is een andere juridische situatie ontstaan.

De politieke discussie ijlt daarbij na. Het kabinet wil 210 miljoen uittrekken. Een mooi gebaar, gezien financieringstekort, werkloosheid en de rest van de DAF-problemen? Het onthutsende antwoord is: Nee. Een onsje minder kan niet, een onsje meer (waar Maij met succes op heeft ingezet) is niet genoeg. Zonder onteigeningsgrond geen onteigening. Het recht kan heel rechtlijnig zijn.

Daar komt bij dat de rechter iedere huiseigenaar op zijn dak zal krijgen die ziet dat zijn buurhuis wel gespaard bleef. Op grond van het beginsel van "gelijke behandeling van gelijke gevallen' zal de niet gespaarde eigenaar alsnog gelijk moeten krijgen. Dat zal de beoogde besparing op de maximale meerkosten aanzienlijk drukken of zelfs teniet doen.

Bovendien staat het Nederlandse onteigeningsrecht toch al op gespannen voet met artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens. (Hirsch Ballin heeft dat in een vorig juridisch bestaan al onderschreven.) Tijdrovend doorprocederen is dus te verwachten. Het streefjaartal 2004, waar de Tweede Kamer voor voltooiing van de hele operatie nog op hoopt, is ook daarom zo goed als irrelevant.

Er is troost voor Den Haag: het kabinet kan er niets aan doen dat het duurder wordt, natuur en milieu worden gespaard (waarom betaalt Alders niet gewoon mee?), we houden ons weer eens aan Europese regels en het vaderland wordt niet verder veranderd in containerhaven.