HOLLANDS GLORIE IN POLEN

1000 jaar Polen en Nederland door Lucia Thijssen 248 blz., geïll., Walburg Pers 1992, f 89,- ISBN 90 6011 807 3

Polen en Nederland zijn geen cruciale landen voor elkaar: tussen die twee lag altijd en ligt nog steeds dat grote Duitsland, en een geschiedenis vol radicaal verschillende belangen. De Polen en de Nederlanders hebben doorgaans ieder een andere kant uitgekeken: de Nederlanders keken naar het westen, naar de zee, de Polen naar het noorden, oosten en zuiden. Toen de Nederlanders hun Oost- en West-Indiëvaart ontwikkelden, heersten de Polen, in hun unie met de Litouwers, over een rijk dat reikte van Lijfland in het noorden tot Moldavië en de Zwarte Zee in het zuiden. Het was een tijd waarin Riga een Poolse stad was, evenals Odessa (dat die naam pas later zou krijgen) en waarin zelfs Moskou door de Polen werd bezet.

Toen de Nederlanders hun zeeslagen tegen de Engelsen uitvochten, vochten de Polen tegen de Turken, de Zweden en de Russen. Later verdween Polen meer dan honderd jaar van de Europese landkaart om daar pas begin deze eeuw op terug te keren - niet langer als belangrijke Europese mogendheid, maar als een wat marginaal land, voor Nederland niet erg interessant, zo ver weg achter dat heel grote Duitsland. En wat het recente verleden betreft herinneren we ons aan gemeenschappelijks doorgaans slechts de rol van Poolse militairen bij de bevrijding van het zuiden van Nederland en bij de strijd om Arnhem in de Tweede Wereldoorlog.

INTENSITEIT

Het is tegen die achtergrond des te verbazingwekkender te ontdekken hoe intensief, en hoe oud, de contacten tussen Nederland en Polen de afgelopen eeuwen toch zijn geweest. In Polen zijn munten gevonden die duizend jaar geleden in Dokkum zijn geslagen: zo oud zijn - minimaal - de relaties tussen Nederland en Polen. Nog verbazingwekkender echter is de intensiteit van de contacten.

De historica drs. Lucia Thijssen heeft - in wat haar jarenlange minutieuze research moet hebben gekost - die Pools-Nederlandse contacten van de afgelopen duizend jaar in kaart gebracht en ze beschreven in het eind vorig jaar verschenen boek 1000 jaar Polen en Nederland. Het is een indrukwekkend boek geworden, thematisch opgezet, buitengewoon rijk geïllustreerd met honderden foto's, portretten, gravures en kaartjes - zo gedetailleerd dat het de lezer die zo onverstandig is het met ongeduld te lezen, al gauw duizelt.

Die lezer beseft in elk geval al snel dat Polen en Nederland in het verleden wel degelijk een tijdlang zeer belangrijk voor elkaar zijn geweest. De contacten begonnen in de tiende en elfde eeuw, toen de Friezen de Polen wijn en aardewerk, glas en zijde verkochten of ruilden tegen honing, bijenwas, mede en barnsteen. Maar toen beide landen in de zestiende en zeventiende eeuw grote mogendheden werden - Holland in de handel en op zee, Polen door de veroveringen richting Moskovië, de Oekraïne, Roethenië en Moldavië - werden de wederzijdse contacten ongemeen intensief. Dantzig (Danzig, Gdansk) was een van Europa's belangrijkste graanhavens, maar Polen voerde meer uit dan graan, het exporteerde naar of via Holland ook zout, haring, hout. Hoeveel van de houten palen waarop Amsterdam is gebouwd zouden er uit Polen komen? Waarschijnlijk de meeste. In Amsterdam herinneren nog heel wat gevelstenen aan oude banden met Polen en, zo schrijft Thijssen, er lopen ook nog veel Nederlanders rond met namen - Van Polen, Polak - die wijzen op een Poolse oorsprong.

KLEIN-HOLLAND

In Gdansk, de havenstad die voor de Polen het venster op Europa bood, woonden in het jaar 1600 duizenden Hollanders, kooplieden, bankiers, schilders, musici. Je hoeft ook nu nog niet lang in deze Oostzeestad rond te lopen om te zien dat die Nederlandse aanwezigheid in de architectuur goed bewaard is gebleven.

De contacten bleven in die tijd ook niet beperkt tot de handel. Poolse studenten - veelal zoons uit belangrijke Poolse adelsgeslachten - kwamen naar Leiden, Franeker en Amsterdam om te studeren. Poolse veldheren liepen stage in de Nederlanden, waar men op het gebied van de krijgskunde vakken kon studeren die elders in de wereld niet bestonden, zoals vestingbouwkunde, ballistiek en landmeetkunde.

De Polen betrokken hun atlassen bij voorkeur in de Nederlanden: van de 503 atlassen uit de 16de en 17de eeuw die zich in Poolse bibliotheken bevinden komt meer dan de helft (waaronder veel zeldzame) uit Amsterdam en Antwerpen. Omgekeerd tekenden Hollandse cartografen de kaarten van Polen en daarmee van een groot deel van Oost-Europa. Hollandse boeren vestigden zich in het noorden van Polen ("Klein-Holland' heette het gebied tussen Gdansk en Torun), religieus vervolgden uit onze streken zochten hun toevlucht in het tolerante Polen en Poolse protestanten onderhielden nauwe contacten met geloofsgenoten in Nederland.

Hollanders legden in Polen de grote verdedigingswerken aan. Op de zeevaartschool in Gdansk en andere Poolse steden werd les gegeven in het Nederlands en aan boord van Poolse schepen werd het scheepsjournaal in het Nederlands bijgehouden. Hollandse organisten, graveurs en schilders werden naar Polen gehaald, Poolse magnaten kochten Rembrandts, Hollanders groeven in Polen kanalen en toen Hugo de Groot stierf, in 1645, in wat nu Rostock heet, was hij op weg naar het Poolse Torun. Ruim een eeuw eerder al liet Erasmus zich vereerd uit over de belangstelling die men in Polen voor zijn denkbeelden koesterde (""Polonia mea est', schreef hij in een brief aan de aartsbisschop van Canterbury), telde hij een aantal Polen onder zijn studenten en liet hij zijn bibliotheek - overigens tegen betaling - aan de Poolse humanist Jan Lasski na.

1000 jaar Polen en Nederland is een boeiend boek, al maakt het een wel wat te gedetailleerde indruk en had er misschien wat meer in mogen worden geanalyseerd: de vogelvlucht in plaats van de veelheid aan details. Aan de andere kant is het een nuttig naslagwerk en biedt het veel onverwachte inkijkjes in een weinig bekend onderdeel van zowel ons verleden als dat van de Polen, met veel aandacht voor illustraties en met een personenregister, een tijdtafel en een enorme literatuurlijst. Bovendien: los van het thema van de relaties tussen de twee landen geeft het een goed overzicht van de geschiedenis van Polen zelf.