In particuliere gevangenis is bewaarder geen boss; Gedetineerde probeert bestaan in Brits "hotel' te rekken; Weinig personeel, dus geen tijd voor lange vergaderingen

LONDEN, 12 FEBR. “Fantastisch”, zegt de jongen met de zwaar getatoeëerde armen. “Regelrecht fantastisch. Als mijn vrouw nou ook nog mocht blijven slapen, hoefde ik hier nooit meer weg.”

Hij staat in de verblijfsruimte van Groot-Brittanniës eerste door particulieren gedreven gevangenis, het huis van bewaring "The Wolds' in Noordoost-Engeland. Het gebouw is nieuw en ruim. Het heeft cellen met toiletten en wastafels, het heeft een bibliotheek en een computerleslokaal en het heeft bewaarders met naambordjes. De sfeer is ontspannen. Niets herinnert hier aan die Victoriaanse gevangenissen waar overbezetting en gebrek aan de meest primaire faciliteiten de gevangenen tot wanhoop en het personeel tot onverschilligheid drijven. Hier krijgt de gedetineerde een kopje thee bij aankomst, en bezoek zo vaak hij wil. Hier heet de bewaarder geen "boss' en wordt de gedetineerde niet bij zijn nummer aangesproken.

Dit is het vijf-sterrenetablissement onder wat Engeland en Wales aan hotels ter voorlopige opsluiting te bieden hebben. Geen wonder dat in The Wolds de gemiddelde verblijfsduur van gedetineerden in voorarrest, normaal zo'n maand of vier, begint op te lopen. Wie weet dat hij op een veroordeling door de rechtbank kan rekenen poogt zijn bestaan in de The Wolds te rekken, vertelt de directeur van de inrichting, Stephen Twinn. Een opmerkelijk aantal gedetineerden ontslaat tegenwoordig zijn advocaat enkele uren voor hij bij de rechtbank moet voorkomen, teneinde de procesgang te vertragen. Elk uur langer in The Wolds scheelt weer op de totale duur van de straf, die na een vonnis elders moet worden uitgezeten.

Zo lang is het Britse gevangeniswezen de risee van West-Europa geweest dat het geen wonder is dat het Britse Home Office, het ministerie dat zowel Justitie als Binnenlandse Zaken omvat, gaarne met The Wolds pronkt. Het regime verschilt niet alleen drastisch van dat in andere strafinrichtingen, maar volgens David Sherwood van de Dienst Gevangeniswezen van het Home Office is de overheid met The Wolds ook goedkoper uit. En goedkoop is een belangrijke overweging voor een overheid die worstelt met een sterk oplopend tekort bij de overheidsuitgaven (nu al geraamd op een miljard pond per week) en een gevangenissysteem dat jaarlijks 1,5 miljard pond vergt ter financiering van 41.000 gedetineerden en 36.000 man personeel. Door het tenuitvoerleggen van de voorlopige hechtenis bij inschrijving aan te besteden aan negen gegadigden, concurreerde een aantal geïnteresseerden in prijs en kwaliteit om het project gegund te krijgen.

Een organisatie met de naam Group 4, onderdeel van de multinationale beveiligingsorganisatie Securitas, won de opdracht. Group 4 zelf is “om redenen van concurrentie” niet bereid te zeggen voor welke prijs ze de opdracht heeft uitgevoerd, maar suggereert dat de organisatie vooral ook om de kwaliteit van haar ideeën is gekozen.

De geheimzinnigheid over de interne organisatie van The Wolds en - over een aantal maanden - een tweede soortgelijke gevangenis bij Birmingham, is een van de aspecten die heftige kritiek hebben uitgelokt in de Britse samenleving. Zelfs parlementariërs krijgen in het Lagerhuis nul op rekest wanneer ze vragen met hoeveel personeelsleden Group 4 The Wolds gaande houdt. De leider van de Liberalen, Paddy Ashdown, spreekt er schande van dat het parlement geen behoorlijke controle kan uitoefenen op het gevangeniswezen dat deels aan zwijgzame particuliere organisaties wordt uitbesteed. De Prison Reform Trust, een prominente actiegroep die sinds het begin van de jaren tachtig ijvert voor een humaner gevangeniswezen, is maar een van de talloze critici die de regering verwijten dat ze immoreel handelt, door de tenuitvoerlegging van (voorlopige) gevangenisstraf uit te besteden aan een organisatie die daarmee winst beoogt te maken.

“De privatisering van het gevangeniswezen is in Amerika niet het succesverhaal gebleken dat de regering er hier van wil maken”, zegt Adam Sampson, de onderdirecteur van de Trust. “Meer dan de helft van de experimenten is mislukt óf omdat er uiteindelijk toch geen winst werd gemaakt óf omdat de beloften die bij aanbesteding waren gedaan, achteraf niet konden worden waargemaakt. Maar ons grootste probleem is dat er geen behoorlijke rekening en verantwoording wordt afgelegd met een beroep op commerciële belangen.”

Stephen Twinn, de directeur van The Wolds, geeft toe dat de personeelsbezetting “krap” is. “Dus we hebben niet veel tijd om te vergaderen”, vat hij ironisch samen. Twinn heeft ruim twintig jaar als gevangenisdirecteur in dienst van de overheid gewerkt. Bij zijn overstap naar Group 4 heeft hij een aantal getrouwen meegenomen. Het verdere personeel is, veelal lokaal, geworven; 30 tot 40 procent heeft als beroeps in het leger gezeten. Het personeelsaanbod is, gezien de economische recessie, ruim. Van iedereen is de persoonlijke achtergrond nagetrokken door het ministerie. Group 4 heeft de personeelsleden een zeven weken durende opleiding-eigen-stijl gegeven in het vak van bewaarder.

Twinn wil wel toegeven dat die aanpak een massale demythologisering van het gevangeniswezen als bijzonder vak met zich meebrengt. Misschien ook dat om die reden de Prison Officers Association, een vakbond die niet direct bekend staat om zijn soepele meegaandheid in het initiëren van veranderingen, met grote afkeuring naar The Wolds kijkt. En Twinn knikt "ja' wanneer hem wordt gevraagd of zijn collega's in overheidsdienst hem misschien ook als een verrader beschouwen. Maar hij wentelt zich in de luxe van het eigen baas zijn, zijn eigen personeel kunnen aannemen en ontslaan, zijn regime naar goeddunken kunnen inrichten.

Volgens de directeur zijn de kosten van het exploiteren van de gevangenis “ongeveer gelijk aan het gemiddelde van een gevangenis in de overheidssector”. Dat wordt later door de Prison Reform Trust tegengesproken: “The Wolds is twee keer zo duur als een vergelijkbare inrichting: 650 pond per gevangene per week tegenover 350 pond per gevangene per week elders. Aanloopkosten verklaren het verschil enigszins, maar zeker niet volledig”, zegt Adam Sampson van de Trust.

Een aantal projecten naar voorbeeld van The Wold staat desondanks op stapel. Group 4 komt niet aanmerking voor het beheren van Blakenhurst (650 gedetineerden), een eveneens nieuw gebouwde gevangenis, die in mei van dit jaar opengaat. Hier strijden twee aannemerscombinaties om de eer om met het bewaren van gevangenen te experimenteren. In Strangeways, het massale gevangeniscomplex bij Manchester dat gedeeltelijk werd verwoest door een langdurige opstand in 1990, zou het beheer over een nieuwbouwvleugel eveneens worden uitbesteed. Daar stak een beslissing van de EG een stokje voor. Nu wordt de Britse regering gedwongen het bestaande management te laten meedingen naar het contract, omdat het huidige personeel niet zomaar terzijde geschroven mag worden.

De Britse minister van justitie, Kenneth Clarke, is van plan de exploitatie van nog zo'n 25 à 30 gevangenissen uit te besteden aan buitenstaanders. De minister heeft de reputatie van iemand die gewend is zijn zin te krijgen. Toen hij door John Major op het departement werd benoemd, kon hij meteen de vernietigende aanmerkingen van een hoge rechter incasseren, die na de Strangeways-opstand in opdracht van de regering had uitgezocht wat er aan het Britse gevangeniswezen schort. “Alles”, was kort gezegd het antwoord.

Clarke heeft nu met alle tradities gebroken door als zijn persoonlijk adviseur en hoofd van het gevangeniswezen een topman uit het bedrijfsleven aan te trekken, die voordat hij werd benoemd nog nooit een gevangenis van binnen had gezien. Ex-Fordmanager en voormalig hoofd van het satelliettelevisiekanaal UK Gold, Derek Lewis (46), heeft nu de opdracht verbeteringen tot stand te brengen en better value for money af te dwingen. Lewis ontkent dat hij het hele gevangeniswezen in de uitverkoop wil doen, maar hij zegt wel dat de komst van particulier beheerde gevangenissen zijn zegenende uitwerking op de praktijken in overheidsgevangenissen niet gemist heeft. Hij denkt dat hij Clarke ervan kan overtuigen dat gevangenisdirecteuren in de traditionele gevangenissen ook hun eigen beslissingen moeten kunnen nemen, iets wat ze nu niet durven doen. Dat laatste heeft te maken met hun ambtenarenstatus, maar ook met de schizofrene opstelling die de Britse bevolking ten aanzien van gevangenissen heeft: vóór meer veiligheid, maar ook vóór een beter regime. In dat klimaat wordt elke uitbraak, elk incident door de pers tot grote proporties opgeblazen. Dat maakt het beleid van de gevangenisdirecteur bij uitstek defensief: het is een doodzonde als hij zijn minister in het Lagerhuis in moeilijkheden brengt.

Lewis' aanstelling geldt voor maximaal vijf jaar, precies de lengte van het contract tussen de overheid en Group 4. Lewis zegt dat hij in 1998 het gevangeniswezen in het Verenigd Koninkrijk zo wil hebben veranderd, dat de rest van Europa hier komt kijken hoe het moet.

Directeur Twinn van The Wolds zegt dat zelfs de Nederlanders die onlangs een tijd in zijn huis van bewaring op berechting wachtten, de vergelijking met thuis in volle tevredenheid leken te kunnen maken. “Klagen? Nee, integendeel. Kaarten, de hele dag, en verder druk met de verkoop van cannabis.”