PSEUDO-DOCUMENTAIRE JONGLEERT MET VERSTAND EN GEWETEN; Camera volgt joviale moordenaar

C'est arrivé près de chez vous (Man Bites Dog). Regie: Rémy Belvaux. Met: Benoit Poelvoorde, Rémy Belvaux, André Bonzel, Vincent Tavier, Valérie Parent. In: Amsterdam, Alfa 1 en Kriterion; Rotterdam, 't Venster; Utrecht, Springhaver; Nijmegen, Scala.

Vier vrienden uit Namen zagen de jongensdroom van elke adspirant-filmmaker in vervulling gaan. Het lukt maar eens per honderdduizend keer dat de goden van de cinema zo genereus lef, originaliteit en doorzettingsvermogen belonen. C'est arrivé près de chez vous werd met geleend geld gedurende tweeëneenhalf jaar mede door de welwillende inzet van vrienden en familieleden in zwart-wit opgenomen voor een budget van bijna niets. Onder de exporttitel Man Bites Dog trekt de film nu al weken volle zalen in Engeland, Amerika en de rest van de wereld. Rémy Belvaux, die het idee voor de film leverde en voor regisseur speelde, twee mede-leerlingen van de Brusselse filmschool (cameraman André Bonzel en geluidsman Vincent Tavier) en een goed gebekt vriendje, dat met slechts de ervaring van prins Carnaval op zijn conto de hoofdrol speelde (Benoit Poelvoorde), werden in korte tijd de helden van de naar nieuw talent hunkerende wereldcinema. Slechts een paar Vlaamse critici houden nog steeds vol dat deze Waalse "hype' ziek en overschat is.

C'est arrivé près de chez vous was eerst de naam van een lokale misdaadrubriek in de Belgische krant "Le Soir'. Het motto dat het bij u om de hoek gebeurde werd uitgewerkt tot een pseudo-documentaire over een joviale seriemoordenaar, een brave kruidenierszoon met een grote mond, die ook aardig piano speelt, via zijn beschaafde vriendin toegang heeft tot de wereld van de kunst en bijzonder bereid blijkt om de cameraploeg en de toeschouwer in te wijden in de fijne kneepjes van zijn métier. Eerst doceert Benoit (noem hem maar Ben) met hoeveel gewicht je een lijk moet verzwaren om het te laten zinken. Aan het begin van de maand pakt hij meestal een postbode. De inhoud van diens brieventas leidt hem snel naar een rentenierende bejaarde, die te gierig is om het spaargeld naar de bank te brengen. Met de "documentairemakers' belt hij aan bij zo'n oudje en demonstreert op haar bank dat soms een beetje schrik aanjagen met een pistool al genoeg is voor een discrete hartaanval. Dan nodigt hij de camera uit naar de slaapkamer, waar onder het matras de duizendjes weldra opstuiven. Ben nodigt de jongens uit om dit succes te vieren door mosselen met friet te gaan eten aan het strand. Ze weigeren aanvankelijk verlegen en beschaamd, maar zitten even later met hun hoofdpersoon aan de tafel: “Ik hoorde dat jullie wat problemen hebben met de financiering van de film. Nou, ik wil best een kleine donatie leveren”.

Meer nog dan een satire op het alledaagse geweld van schijnbaar fatsoenlijke praatjesmakers is de film, zoals de Engelse titel al suggereert, een intelligente parodie op de dienstbaarheid van de media aan het kwaad. Schaapachtig grinnikend begeeft verslaggever Belvaux zich steeds verder op het glibberige pad van de medeplichtigheid. De objectieve "cinéma vérité', die in gedegenereerde vorm furore maakt als "reality television', vormt een gewillige prooi voor de charme van de duivel. Voor ze het weten, heeft de cameraploeg al een handje geholpen. Ze houden op Bens verzoek de benen vast van een spartelend slachtoffer, doen een extra lamp aan als een kind in het donker dreigt te ontkomen, nemen deel aan een groepsverkrachting en staan op zeker moment op de bodem van een drooggevallen meer op aanwijzing van de moordenaar lijken in plastic te verpakken. De film toont overtuigend aan dat er al snel geen weg terug meer is. Wie de gruwelijke werkelijkheid in naam van de waarheid bloot wil leggen, moet morele dilemma's snel oplossen. Het is het klassieke probleem van de oorlogsfotograaf, die moet kiezen tussen schieten met de camera of het verlenen van eerste hulp, maar dan tot in het absurde doorgedacht.

Het slimme van Belvaux c.s. is dat zij de toeschouwer medeplichtigheid weten aan te praten. Ook hij komt namelijk in de ban van Poelvoordes logica, en merkt pas achteraf de valse discretie op van de camera, die het lijden van de slachtoffers buiten beeld houdt. De film speelt met de conventies van documentaire en televisiereportage. Dat gebeurt met een bewonderenswaardige handigheid en een uitbuiting van vervreemdingstechnieken die een groot gevoel voor cinema verraadt. De karige omstandigheden van de produktie dragen bij aan het gevoel van authenticiteit, bij voorbeeld door het fragmentarische karakter van de met grote tussenpozen "betrapte' brokjes "werkelijkheid'.

Langzamerhand maakt bij de toeschouwer de lach plaats voor een grimmig, ongemakkelijk gevoel. Hij vraagt zich wanhopig af, wanneer hij de camera stopgezet zou hebben en moet dan tot de conclusie komen dat er vanaf het begin aan eigenlijk geen mogelijkheid meer was om de politie te bellen en toch een dergelijke film te maken.

C'est arrivé près de chez vous ligt inderdaad dicht bij ieders bed. De filmmakers gaan een stevige dialoog aan met zichzelf en met de nauwelijks meer van een moord meer of minder met de ogen knipperende moderne kijker. Het raffinement van hun doodsimpele techniek herinnert nu eens aan de dubbele bodems van Van Kooten en De Bie, dan weer aan de striphumor van Kuifje, maar is zich steeds bewust van het effect van beeld en geluid.

Een film als deze valt door elk denkbaar publiek te begrijpen en te waarderen, met de mogelijke uitzondering van wie zich bij voorbaat moreel superieur acht. Het is geen "kunstzinnige film', maar een ruwe parel, die in de grootst mogelijke bioscoopzalen thuis hoort. Er wordt wel filmkunst in bedreven van hoog niveau, namelijk het jongleren met waarneming, verstand en geweten op een glashelder, tot nadenken stemmend niveau. Er zijn maar weinig films in deze tijd die zo'n vruchtbare injectie geven aan het medium, dat zichzelf daardoor opnieuw lijkt uit te vinden. Maar zonder diepgaande kennis van en liefde voor de cinema (van Hitchcock tot Godard) had Belvaux nooit een zo bedrieglijk eenvoudig lijkende film kunnen maken.