Profiel van scholier wordt "gestroomlijnd'

Scholieren verlaten het voortgezet onderwijs met een wirwar aan vakkenpakketten. In plaats daarvan moeten vier "doorstroomprofielen' komen, vindt staatssecretaris Wallage.

Pretpakketten, bèta-pakketten of iets er tussenin. HAVO- en VWO-leerlingen kunnen nu nog respectievelijk 178 en 266 verschillende eindexamenpakketten samenstellen met zes en zeven vakken. ""Op sommige scholen kun je nu alle vakken bij elkaar mieteren'', zegt Roos Kapteijn, voorzitter van het Landelijk Aktiekomitee Scholieren (LAKS). ""Je kunt je afvragen wat daarvan het rendement is.''

Dat heeft ook staatssecretaris Wallage zich afgevraagd. Maandag bespreekt de Tweede Kamer zijn Profielnota Tweede Fase Voortgezet Onderwijs, waarin hij voorstellen doet om de kluwen van vakkenpakketten te ontwarren. Wallage stelt voor leerlingen te laten kiezen uit vier zogenoemde doorstroomprofielen: natuur en techniek, natuur en gezondheidszorg, economie en maatschappij en cultuur en maatschappij. HAVO-leerlingen moeten in de derde klas hun profiel kiezen, VWO-leerlingen in de vierde. Leerlingen in de hoogste klassen van het voortgezet onderwijs kunnen dan een profiel doen met vakken gericht op het vervolgonderwijs. Verder hebben ze een vrije keuze-deel en een verplicht deel met in elk geval Nederlands, de basisstof van drie vreemde talen, elementen van wiskunde-A en informatica. Nu zijn alleen Nederlands en Engels verplichte examenvakken. Als het voorstel doorgaat, zal het examen breder en de opleiding wat zwaarder worden.

Met zo'n ordening van vakkenpakketten hoopt de staatssecretaris vooral de aansluiting met hogescholen en universiteiten te verbeteren. Nu leveren HAVO en VWO vaak leerlingen af die een verkeerd pakket hebben gekozen voor hun vervolgstudie, veel studenten vallen al in het eerste jaar af. Ook klagen de universiteiten over de gebrekkige algemene vorming van de nieuwe studenten.

Haperende aansluiting

Het "onderwijsveld' staat positief tegenover de doorstroomprofielen. Dat de aansluiting met de vervolgopleidingen hapert, wordt de laatste tijd door vrijwel iedereen erkend. ""Het gaat ons vooral om een bredere kennis van eerstejaars-studenten'', aldus prof.dr. P.W.M. de Meijer, rector magnificus van de Universiteit van Amsterdam. Met het bredere verplichte examengedeelte wordt aan die wens tegemoet gekomen. De Meijer pleit verder voor het aanleren van meer studievaardigheden in het voortgezet onderwijs. ""In intellectueel opzicht zijn leerlingen de afgelopen vijf à tien jaar minder zelfstandig geworden'', zegt de rector magnificus.

Volgens R.A. Passchier, conrector van een scholengemeenschap in Almere, is ""met name de aansluiting tussen HAVO en HBO een probleem. Veel jongeren die van de HAVO komen, redden het daar niet. Daarom lijkt het mij zonder meer zinnig de vakkenkeuze beter af te stemmen op het vervolgonderwijs.'' Ook J. Hamming, waarnemend rector van de scholengemeenschap Ooststellingerwerf in het Friese Oosterwolde, vindt profielen ""prima''. ""Ze geven leerlingen een bepaalde richting aan. Wij adviseren leerlingen nu al met klem een pakket te kiezen met een kern die goed aansluit op hun vervolgopleiding.'' Maar met "gestroomlijnde' pakketten alleen ben je er nog niet, waarschuwt H.M. van der Velden, rector van het Rotterdamse Libanon college. ""Ook al verander je de pakketten tot snoepjes, de aanpassing moet van twee kanten komen. Er moet ook iets in het hoger onderwijs veranderen, wil je de aansluiting verbeteren.''

Hogescholen zijn inmiddels begonnen met het opstellen van "instroomprofielen': eisen die de opleidingen stellen aan het vakkenpakket van de instromende leerlingen. De hogescholen waren van meet af aan enthousiast over Wallages plannen; vooral voor het technisch onderwijs vormt de aansluiting met de HAVOnu een groot probleem. De hogescholen pleiten wel, net als de universiteiten, voor meer taalvaardigheid en een cultureel-maatschappelijke component in het algemeen verplichte profieldeel. Maar hun vereniging, de HBO-Raad, is het niet met de universiteiten eens dat wiskunde verplicht moet worden voor iedereen.

Smalsporen?

De universiteiten waren aanvankelijk tegen het plan voor vier doorstroomprofielen. ""We waren bang dat de profielen "smalsporen' zouden worden'', aldus M.J.H. van der Weiden, beleidsmedewerker van de Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten. De VSNU zag meer in een globale stroomlijning in een alfa- en een bèta-richting, met wiskunde voor de alfa's en geschiedenis voor de bèta's. Nu blijkt dat het algemeen verplichte deel ten minste veertig procent van de studielast zal omvatten - meer dan aanvankelijk werd voorgesteld - zijn de universiteiten positiever over de profielen. De VSNU overlegt met de HBO-Raad en de onderwijsbonden over de mogelijkheden de aansluiting tussen voortgezet en hoger onderwijs te verbeteren. ""Dat overleg is er jarenlang niet geweest, waardoor universiteiten en voortgezet onderwijs uit elkaar zijn gegroeid'', aldus Van der Weiden.

De consensus in het onderwijs over de wenselijkheid van een "gestroomlijnde' pakketkeuze bleek vorige week nog eens uit een advies aan Wallage van de onderzoekers drs. J.C. Visser 't Hooft en drs. L. Markensteyn, die gesprekken voerden met scholen, universiteiten, hogescholen en onderwijsbonden. ""Er is in het algemeen waardering voor de profielnota'', concludeerden zij. Toch plaatsen ze ook kritische kanttekeningen bij de Profielnota. Zo vinden zij dat de nota de indruk wekt exclusief gericht te zijn op verhoging van het rendement. ""Nergens wordt de vraag gesteld wat goed is voor de leerling zelf'', aldus het rapport.

""Je zou bijvoorbeeld studiepunten kunnen geven voor het deelnemen aan de medezeggenschapsraad of voor het runnen van de kantine'', licht Visser 't Hooft toe. Ze stelt ook voor af te stappen van de stijl van lesgeven waarbij de leraar vertelt en de leerling luistert. ""De leraar moet een soort studiebegeleider worden'', zegt Visser 't Hooft, in het dagelijks leven rector van het Hilversumse Roland Holst college. ""Op mijn school laten we de leerling al individueler opereren. Dat is voor de leerling interessanter en je komt tegemoet aan de klacht van het hoger onderwijs dat leerlingen niet zelfstandig kunnen werken.''

Gestroomlijnd vakkenpakket

En de leerlingen zelf? Die voelen helemaal niet zoveel voor een stroomlijning van hun vakkenpakket, zo blijkt uit een tweejaarlijks onderzoek naar de pakketkeuze van leerlingen door onderwijskundigen drs. H. Dieteren en drs. P. van Dijk van de Katholieke Universiteit Brabant. Slechts een kleine meerderheid zegt voor profilering te zijn: vijf procent van de VWO-leerlingen en acht procent van de HAVO-leerlingen. Het merendeel is tegen: 86 procent van de VWO-leerlingen en 73 procent van hun collega's op de HAVO.

""Onbekend maakt onbemind'', relativeert Van Dijk de uitslag van zijn onderzoek. ""De eerste neiging van leerlingen is: "Ik wil mijn keuzevrijheid houden'. Maar ze houden te weinig rekening met de gigantische problemen die ontstaan wanneer ze doorstuderen met een verkeerd pakket. Te vaak kiezen leerlingen vakken op basis van argumenten die niet handig zijn, bijvoorbeeld: "Waar ben ik een beetje goed in' of: "Met welke leraar kan ik overweg?' ''

Hoewel leerlingen voor het merendeel tegen doorstroomprofielen zijn, kan hun belangenorganisatie, het LAKS, zich wel vinden in een opzet met profielen. ""Het is wel jammer dat de keuzevrijheid beperkt wordt, maar waarschijnlijk is het efficiënter'', aldus voorzitter Roos Kapteijn. Zelf kon ze maar moeilijk kiezen, toen ze haar vakkenpakket moest samenstellen, drie jaar geleden. ""Er waren wel tien vakken die ik wilde volgen. Uiteindelijk heb ik gekozen wat ik leuk vind en wat makkelijk gaat. En wis- en natuurkunde, want als je die vakken hebt, kun je alles doen.''