Fokker en Dasa nemen Andriessen in houdgreep

DEN HAAG/ROTTERDAM, 11 . In de laatste ogenblikken van de overname van vliegtuigbouwer Fokker wordt pas duidelijk hoe hard Deutsche Aerospace (Dasa) en Fokker het onderhandelingsspel spelen. Gezamenlijk hebben ze minister Andriessen (economische zaken) in een houdgreep genomen waaruit hij zich, door gebrek aan geld en alternatieven, niet of nauwelijks kan bevrijden.

Eergisteren ontving Andriessen een brief van Dasa, waarin de Duitsers onmiddellijke instemming eisten met de overname van Fokker en hun voorwaarden tegelijk aanscherpten. De brief sloeg in als een bom. Kort gezegd komen de eisen van Dasa erop neer dat Andriessen in het uiterste geval zelfs geld moet toeleggen op de verkoop van het 31,6 procentsbelang dat de staat in Fokker heeft.

Opmerkelijk is de harde en soms uitgesproken honende toon in de vertrouwelijke brief aan Andriessen. Hooghartig gaan Schrempp, bestuursvoorzitter van Dasa, en zijn rechterhand Bischoff ervan uit dat de minister niets anders kan doen dan de Duitse voorwaarden in het "constructieve maar laatste aanbod' slikken.

Behalve een duidelijke poging om Andriessen op de knieën te krijgen vormden de vier velletjes ook de ruwe plot voor het spel dat Dasa en Fokker vervolgens begonnen om de deal door te drukken. Medespelers daarbij zijn zowel de banken als de vakbonden en de ondernemingsraad. Regisseur: Fokker-topman Erik Jan Nederkoorn.

Nog voor de brief dinsdagavond op de fax werd gezet naar Economische Zaken, kreeg de raad van bestuur van Fokker een telefoontje om de lobby ten gunste van Dasa weer op gang te brengen. Terwijl de "bombrief' bij Economische Zaken binnenliep, onderbrak Erik Jan Nederkoorn het regulier overleg tussen vakbonden en Fokker voor een rechtstreeks onderhoud met FNV-bestuurder Peter van Bers. Nederkoorn dicteerde zijn secretaresse een brief op poten van de vakbonden aan Andriessen, waaronder Van Bers alleen nog maar zijn handtekening hoefde te zetten. Ook de centrale ondernemingsraad formuleerde onder leiding van Nederkoorn een standpunt ten gunste van overname door de Duitsers.

De huisbankiers, waaronder ABN Amro - de belangrijkste - en ING, speelden het spel volledig mee. Ze hebben honderden miljoen uitstaan bij Fokker en hechten er sterk aan dat het bedrijf een partner krijgt. Gistermorgen, enkele uren voordat Andriessen en Fokker zouden overleggen over de brief van Dasa, zetten zij de kredietverlening stil. Fokker ontkende dit, de banken onthielden zich van commentaar, maar het effect was hoe dan ook een enorme druk op Andriessen. Toen het overleg tussen Fokker en Andriessen aan het eind van de middag afliep, werd de tijdelijk kredietbevriezing ongedaan gemaakt.

De acties van Dasa en Fokker zijn des te opmerkelijker omdat Dasa in feite contractbreuk dreigt te plegen. Het definitieve contract is al oktober vorig jaar getekend, waarna alleen een boekenonderzoek - due diligence - uitvoering van de overeenkomst nog ophield. Zo'n onderzoek, waarbij de Duitsers het hele bedrijf binnenstebuiten keerden, is uitsluitend bedoeld om te kijken of bij de onderhandelingen de juiste informatie was verschaft. De beroerde financiële situatie van Fokker was dus ook vorig jaar geen geheim, en van "lijken in de kast' bleek geen sprake. In feite moet het bestaande contract gewoon worden uitgevoerd.

Bij Dasa en Fokker overheerst niettemin de gedachte dat Andriessen na lang beuken vanzelf nog wel zal toegeven. In de wandelgangen spreekt Schrempp over hem als een born loser. De eerste keer dat Andriessen zwichtte voor de Duitse eisen, was in juli in 1992 toen na een lange nacht onderhandelen een akkoord werd bereikt. De tweede keer dat de bewindsman het onderspit dolf, was in oktober vorig jaar toen hij - buiten wat obligate toezeggingen - geen harde garanties wist te krijgen voor de toekomst van de Fokker 50.

De buigingen van Andriessen hebben niets te maken met karakterzwakte, maar alles met zijn onmogelijke positie. De regering kan bijna geen kant uit doordat de Fokker-directie tot op heden heeft verzuimd alternatieven voor Dasa te onderzoeken. Dat Fokker heeft gesproken met de Nationale Investerings Bank over een krediet van 800 miljoen gulden, had niet versterking van Fokkers onderhandelingspositie tot doel maar vloeide slechts voort uit de vrees dat Andriessen de overname zou laten afknappen.

Gisterochtend voerden premier Lubbers, minister Kok (financiën) en Andriessen overleg over Dasa's "bom-brief'. Binnen een uur was het onderwerp behandeld. Lubbers en Kok neigen ernaar in te gaan op de Duitse eisen. “Het afketsen van de deal betekent dat de overheid direct ongeveer één miljard gulden op tafel moet leggen”, zegt een woordvoerder. “En dat geld is er niet.” Ambtenaren uit Andriessens directe omgeving verwachten dat “Koos door de bocht gaat”.

Pag 22: Fokker levert zichzelf over aan Dasa

De minister van economische zaken sprak gistermiddag met de Fokker-top; gisteravond waten de vakbonden en de ondernemingsraad zijn gesprekpartners. Verder dan tot een herhaling van zetten en een emotionele oproep van hun kant om de deal niet te laten afketsen kwam het niet.

“Fokker heeft zich al met huid en haar overgeleverd aan Dasa en dat schept in de onderhandeling een probleem”, zei vanmorgen voorzitter Vos (PvdA) van de Kamercommissie voor economische zaken. Een vergelijkbaar verwijt uitte Andriessen al in november. In de onderhandelingen over zijn eigen overname heeft Fokker nauwelijks een rol van betekenis gespeeld. In een vroeg stadium heeft het zich - zonder alternatief toekomstplan en zonder alternatieve financieringsbronnen - overgeleverd aan Dasa. “In de onderhandeling zelf waren ze non-existent”, aldus Andriessen.

Een ijlings in het leven geroepen task-force met ambtenaren van Economische Zaken en Financiën en financiële experts van Fokker is deze week naarstig op zoek gegaan naar alternatieven. Maar die zijn schaars, en Dasa weet dat. Dat maakt het gemakkelijk harde eisen te stellen. “Je kunt alleen maar onderhandelen als je een alternatief hebt”, analyseert ook het Kamerlid Rosenmöller (Groen Links).

Andriessen zelf boog zich eveneens over alternatieven voor de Duitsers, hoewel dat eerder op de weg van de Fokker-directie ligt. Vorige week ontving hij bestuurders van de vliegtuigbouwers British Aerospace (BAe) en het Franse Aérospatiale om te praten over samenwerking. De contacten met de Britten, met wie anderhalf jaar geleden al eens werd gesproken, waren het meest serieus. Inmiddels is gebleken dat ze geen belangstelling hebben zolang de onderhandelingen met Dasa nog lopen.

Wat rest is het alternatief van een zelfstandig Fokker, dat na het afketsen van een akkoord met de Duitsers enkele maanden moet zien door te komen in afwachting van een nieuwe bruidegom uit Frankrijk of Groot-Brittannië. Dit "stand alone scenario' vergt zeker 800 miljoen gulden om salarissen en rekeningen te kunnen blijven betalen. De politiek is echter nauwelijks geneigd dat bedrag ook werkelijk neer te tellen.