Japan en het ritueel van het schandaal

Voor de Japanner zijn schandalen schering en inslag. Ze behoren tot de voedselketen. Niet alleen politici, ook journalisten gaan over de schreef.

TOKIO, 10 FEBR. Dat was in Japan een zeldzame vertoning. Bijna drie minuten lang, vlak voor het journaal van zeven uur, bood NHK vorige week zijn verontschuldigingen aan voor een vorig jaar herfst uitgezonden documentaire, die grotendeels in scène was gezet.

Dat politici, bankiers, effectenhandelaren, ondernemers in opspraak komen door schandalen, daaraan is de Japanse kijker gewend. Tallozen heeft hij op zijn scherm nederig het hoofd zien buigen. Maar dat de semi-staatsomroep NHK, die zich zo graag spiegelt aan de eerbiedwaardige BBC, de kijker iets op de mouw had gespeld was nieuw. Het schandaal werd door de andere media, de commerciële voorop, gretig, gniffelend en hoofdschuddend verslagen. Een documentaire van NHK over het 3.800 meter boven de zeespiegel gelegen autonome koninkrijk Mustang in het noorden van Nepal, waar voor het eerst een buitenlandse cameraploeg mocht filmen, bleek niet de “primeur van de eeuw” te zijn, zoals aanvankelijk was gezegd. “Het is duidelijk geworden dat sommige beelden in strijd waren met de feiten”, zei de omroeper vorige week met een grafstem en een gezicht als een dodenmasker, doelend op het riskante avontuur waarin de kijker had moeten geloven.

Voor de Japanner zijn schandalen schering en inslag, als de dagelijkse aardschokken. Ze maken als het ware deel uit van zijn voedselketen. Het is nu eenmaal in de natuur van de mens om af en toe een fout te maken. Vissen voelen zich in schoon water ook niet gezond, weet hij. Wat hem hooguit verontrust is dat de regels zijn geschonden, de groep in opspraak is gebracht, de sociale rust verstoord.

Van de ordeverstoorder worden dan ook verontschuldigingen verwacht. Niet uit een oogpunt van morele zelfreiniging - met christelijke connotaties als schuld en boete is de Japanner niet vertrouwd. De aanstichter behoort de bezoedelde naam van de groep te zuiveren, te getuigen dat het belang van de groep voortaan weer voor alles telt en hij zich weer conformeert aan de groep - of het nu de familie, de club, het bedrijf, de partij of het land is - opdat de gelederen zich weer kunnen sluiten en de rimpels in de vijver verdwijnen. In Japan betekenen excuses dan ook niet dat men schuld bekent, maar dat men beterschap belooft, net alsof het kwaad niet in een dronkaard zit, maar in zijn glas. Dat remt de dronkaard niet af.

Pag.6: Directeur Japanse omroep dwong filmploeg tot geknoei

De omstandigheden waaronder de gewraakte documentaire tot stand kwam werden vorige week onthuld. De tv-ploeg was wadend een rivier overgestoken, terwijl buiten beeld honderd meter verderop een brug lag. Een jonge boeddhistische monnik bad om regen tegen de al drie maanden durende droogte, terwijl het al een aantal keren tijdens het verblijf van de filmploeg had geregend. Een paard bleek niet, zoals in de documentaire werd verteld, van de dorst te zijn gestorven; de dood had een andere oorzaak. Steile paden langs diepe afgronden moesten suggereren dat er geen gewone, verharde wegen waren. De titel "Ver weg in de Himalaya's, Het verborgen Koninkrijk van Mustang' klopte ook al niet, want Mustang is al generaties lang een belangrijke route tussen Tibet en wat nu India heet, wist een Japanse bergbeklimmer een van de kranten te melden.

De minister gelastte een onderzoek - door NHK zelf. Voor straf legden de voorzitter en de directeur van NHK zichzelf publiekelijk op een persconferentie een salariskorting op “voor enige tijd”. Een gebruikelijke maatregel bij een schandaal, meestal gevolgd door aftreding, waarna later de functionarissen elders opduiken om weer een verantwoordelijke baan aan te nemen. Ze hebben immers de bezoedelde naam van hun groep gereinigd.

In december had NHK de documentaire nog een keer uitgezonden. Maar dit keer zonder de meeste gewraakte scènes, omdat een van de cameramensen in oktober tegen de valse praktijk intern had geprotesteerd. Het duurde nog twee maanden voordat de buitenwacht er lucht van kreeg. Naar nu blijkt dwong de directeur documentaires van NHK de filmploeg tot de falsificaties. De man had vorig jaar honderden met de hand geschreven brieven laten verspreiden onder scholen in en rondom Tokio, waarin hij leraren vroeg de documentaire aan te bevelen bij hun leerlingen. “Het kostte vijftien jaar voor dit programma werd verfilmd en het was het moeilijkste in de hele televisiewereld”, schreef hij. Hij had “sterk het gevoel” dat er bij de televisie een “crisis” heerste, omdat jonge mensen niet meer naar serieuze programma's kijken en alleen maar naar “platvloerse komiekerij, sex, Ufo's en psychisch-spirituele programma's”. “Als dit programma saai is, neem ik daarvoor de volle verantwoordelijkheid”, zo besloot hij zijn brief, die vele leraren ontroerde door zijn oprechtheid.

Met autofabrikant Nissan had hij afgesproken reclame voor Nissan te maken door op de van Nissan geleende auto's stickers met de naam van de fabrikant te plakken en die (onwettig) secondenlang in beeld te houden. Uit dank maakte Nissan tienduizend yen over naar een filiaal van de semi-staatsomroep, NHK Creatief. De cameraploeg had van geen van de auto's gebruikgemaakt, ze was per helikopter vervoerd.

Bizarre trekken kreeg het schandaal toen bekend werd dat op last van de directeur documentaires een wolvenwelp uit Mustang naar Japan was geëxporteerd naar een dierentuin in Osaka. Met het dier had NHK in zijn journaal voorafgaand aan de doumentaire reclame gemaakt voor de film, die daarop dan ook een ongewoon hoge kijkdichtheid had. Daarmee heeft Japan zich waarschijnlijk schuldig gemaakt aan schending van internationale afspraken over handel in beschermde diersoorten.

Dat het schandaal niet op zichzelf stond, bewees de laatste onthulling afgelopen weekeinde - weer gevolgd door verontschuldigingen. Het tv-station van NHK in de stad Kofu, 150 kilometer westelijk van Tokio, verzon in een documentaire over de economische recessie een scene, waarbij een juwelierszaak in de stad om zijn goedkope prijzen werd aangeprezen door een klant, die in werkelijkheid een verkoopster bleek te zijn. Het was net ten tijde van de bekendmaking van het kroonprinselijk huwelijk, toen de juweliers victorie kraaiden. Het ging om een serie, getiteld "Hoe overwinnen we de huidige economisch neergang - het antwoord van de juweliersindustrie'.

NHK was tot nu toe alles wat de vele commerciële televisiestations in Japan niet zijn: saai en degelijk, met culturele programma's van hoge kwaliteit, allemaal van eigen makelij, want Japanse televisie, ook de commerciële, is voor alles Japans. Eigen drama waarin veel wordt verdragen, geleden en goed gespeeld, scoort hoog kijkcijfers. NHK kent geen journaals, veelvuldig onderbroken door reclame, waarin een ongemakkelijk kijkende dame bevestigt wat een druk pratende heer aan commentaar geeft bij het nieuws, geen spelletjesprogramma's tot diep in de nacht, waarin jonge meiden gewillig hun vrijwel naakte billen tonen aan ouwelijke, mannelijke presentatoren, kortom: geen vulgaire programma's bij de vleet waarnaar iedereen graag kijkt. Misschien dat dat nu verandert en iedereen zich afvraagt bij het kijken naar NHK: zou het dit keer waar zijn?