"De oorlog tussen Vietnam en Frankrijk was een vergissing'

“De dingen in de wereld veranderen, maar de geschiedenis gaat verder, het wiel draait door”, zei de 80-jarige Vo Nguyen Giap, Vietnamees oorlogsheld in ruste, deze week naar aanleiding van het bezoek van de Franse president François Mitterrand aan Vietnam. Generaal Giap was 39 jaar geleden het brein achter de militaire operatie van de Vietminh bij Dien Bien Phu, waar het Franse legioen zijn Waterloo vond.

Gisteravond zat Giap tijdens het diner naast zijn leeftijdgenoot Mitterrand (76), als oude vrienden, geen vijanden. En vandaag maakte Mitterrand een pelgrimsreis naar Dien Bien Phu. Hij herdacht er de historische nederlaag van de Fransen. Maar de president wist zich gesterkt door het ideologische ongelijk dat de geschiedenis het communisme alsnog heeft gegeven.

Het bezoek van Mitterrand - het eerste van een Westerse leider aan Noord-Vietnam sinds 1954 en aan het verenigde Vietnam na 1975 - betekent in zijn eigen woorden “het sluiten van een hoofdstuk en het openen van een ander”. Diplomaten nemen algemeen aan dat het hoge Franse bezoek inderdaad een doorbraak zal inluiden in de opstelling van het Westen ten opzichte van Vietnam, maar ook in de interne politiek van Vietnam zelf.

François Mitterrand nam vandaag openlijk afstand van de Franse koloniale oorlog in Vietnam. “De oorlog tussen Vietnam en Frankrijk was een vergissing. Hij was verkeerd, moorddadig, duur en lang”, zo zei het Franse staatshoofd tegen verslaggevers. Hij suggereerde dat de oorlog had kunnen worden voorkomen als er in 1946 was geluisterd naar de toen nog gematigde Vietnamese leider Ho Chi Minh, die in Fontainebleau onafhankelijkheid voorstelde.

Vietnam is voor de Fransen op dit moment veel minder een trauma dan voor de Amerikanen. De Franse Vierde Republiek verkeerde na de Tweede Wereldoorlog in grote verwarring en het knullige militaire optreden van de Franse militairen paste in dat beeld. De Franse opperbevelhebbers in Indo-China hadden in die dagen niet hun meest heldere momenten. De Franse basis Dien Bien Phu was bedoeld als een val voor de Vietminh, die de vallei ingelokt moest worden voor een "beslissende veldslag'. Het pakte anders uit.

De Vietminh-troepen gebruikten de bergen rondom Dien Bien Phu om de Fransen te bestoken; hun vuurkracht en grote aantal strijders overrompelden de Fransen. Na 55 dagen gaf generaal Christian de Castries zich met 16.000 man over; de totale Franse capitulatie was toen een kwestie van dagen. “In Dien Bien Phu is nu alle tegenstand opgeheven. De nacht ontfermt zich over de mannen van ons laatste ridderschap”, schreef de journalist Julien Lebel, die de slag meemaakte.

Pas 25 jaar later, in 1979, onthulden Vietnamese overlopers naar China dat de hulp van Mao Zedongs Volksbevrijdingsleger aan de Vietminh destijds veel groter is geweest dan eerst werd aangenomen. "De heroïsche strijd van het Vietnamese volk' komt daardoor in een ander daglicht te staan. De jonge Volksrepubliek China (tot stand gekomen in 1949) had begin jaren vijftig grootse plannen in de regio. Hulp aan erfvijand Vietnam paste in de opportunistische strategie van China. Mao Zedong en Stalin - de Sovjet-Unie en China waren toen nog innig bevriend - beraamden als voorlopig einddoel de communistische overheersing van heel Oost- en Zuidoost-Azië. In dezelfde periode namen Peking en Moskou op grote schaal deel aan de poging van de Noordkoreaanse communisten het hele Koreaanse schiereiland onder hun heerschappij te brengen.

De gehaaide Vietnamese communisten lieten zich de Chinese steun aanleunen, vóór alles wilde Ho Chi Minh afrekenen met de Fransen; daarna zou hij wel zien hoe de Chinezen het beste konden worden afgeschud. Dat gebeurde, na de communistische overwinning in 1975, inderdaad; Hanoi begon een campagne tegen de honderdduizenden Chinese burgers op zijn eigen grondgebied. Toen het Vietnamese leger eind 1978 ook nog eens het pro-Chinese bewind in Cambodja verjoeg, reageerde Peking. De Chinese leider Deng Xiaoping stuurde zijn troepen de grens over om Vietnam “een lesje te leren”.

Het Westen en de niet-communistische landen van Azië veroordeelden de Vietnamese invasie van Cambodja ook en konden dit jarenlang als reden opvoeren om geen betrekkingen met Hanoi aan te gaan. In 1989 trok Vietnam zich terug uit Cambodja en nam daarmee het voornaamste obstakel weg voor een opening naar het Westen. De handel van niet-communistische landen met Vietnam nam de afgelopen jaren al een grote vlucht (Taiwan, Singapore, Frankrijk, Japan en Nederland zijn de grootste investeerders) en de politieke doorbraak volgt nu.

Mitterrand hoopt met zijn reis ook de Amerikanen over de streep te trekken. In het Witte Huis zetelt een nieuwe president die in de jaren zestig tegen de oorlog in Vietnam demonstreerde. Clinton heeft zelf geen problemen met het sluiten van het Vietnamese boek, maar hij heeft te maken met krachtige weerstand in de Amerikaanse samenleving, waar pressiegroepen eerst opheldering eisen over de ruim 2.000 GI's die nog als vermist te boek staan in Indo-China.

Het verschil tussen de Amerikaanse en de Franse opstelling is groot. Parijs regelde medio jaren tachtig onopvallend de repatriëring van de stoffelijke resten van 25.000 Fransen die in Vietnam sneuvelden, terwijl de Amerikanen heel Vietnam afspeuren op zoek naar vermisten. Begin deze week vertrokken van het vliegveld van Hanoi nog zeven lijkkisten met de stoffelijke overschotten van in de oorlog gesneuvelde Amerikanen. Bill Clinton lijkt "Vietnam' geen prioriteit te zullen geven, maar van de Democratische president mag worden verwacht dat hij het bewind in Hanoi tijdens zijn ambtstermijn zal erkennen.

De Amerikaanse zakenwereld vreest dat de VS de boot missen in Vietnam, een gunstig gelegen land, met goedkope arbeidskrachten en een potentiële afzetmarkt van 70 miljoen mensen. Ook op dit gebied liggen de Fransen ver voor op de Amerikanen, maar de Franse delegatie maakte vandaag in Hanoi duidelijk dat "het nieuwe hoofdstuk in de geschiedenis' ook nieuwe spelregels inhoudt, zoals het recht elkaar te kritiseren. Minister van buitenlandse zaken Roland Dumas, die Mitterrand vergezelt, drong er bij de Vietnamese leiders op aan de mensenrechten te respecteren. Dumas overhandigde een lijst met twintig namen van politieke gevangenen, van wie Parijs de vrijlating verlangt.

Niet bekend

Maar Westerse landen zijn niet zo principieel dat met landen waar de mensenrechten worden geschonden geen betrekkingen bestaan of handel mee wordt gedreven. De Volksrepubliek China is wat dat betreft het meest in het oog springende voorbeeld. De communisten in Vietnam en China volgen precies dezelfde lijn: eerst economische hervormingen, daarna - misschien - in een verre toekomst, meer democratie. Peking en Hanoi zijn er zelf ook achter gekomen dat ze meer overeenkomsten dan verschillen hebben; eind 1991 werden de banden, die sinds na de grensoorlog van 1979 op een dieptepunt waren beland, weer aangehaald.