Israel en Iran rivalen in ex-Sovjet-staten

JERUZALEM, 9 FEBR. Israel is met Iran in een duel verwikkeld om invloed in de uitgestrekte islamitische ex-Sovjet-republieken. Gedekt door de vorig jaar hard bevochten Amerikaanse kredietgarantie van 10 miljard dollar heeft Israel zich voor honderden miljoenen dollars garant gesteld voor ontwikkelingsprojecten die grote Israelische ondernemers er willen opzetten .

“Wij leggen de infrastructuur voor de economische ontwikkeling. De Iraniërs bouwen moskeeën. De tijd zal uitwijzen wie er aan het langste eind zal trekken”, wordt op het ministerie van buitenlandse zaken in Jeruzalem gezegd. “Wij hopen dat verhoging van de levensstandaard in deze zwaar onderontwikkelde republieken de bevolking immuun zal maken voor de door Iran uitgedragen Islamitische revolutie. Het is een gok maar we denken dat we op het juiste moment hebben ingezet.”

Behalve Israel en Iran laat ook Turkije zich niet onbetuigd in het gebied. In Jeruzalem wordt gezegd dat de Turken zich in de allereerste plaats voor de handelsaspecten interesseren en Israels ontwikkelingsprojecten niet in de wielen rijden.

Jeruzalem was in de wolken toen Askar Askajev, de president van Kirgizië, vorige maand tijdens een officieel bezoek aan Israel bekendmaakte dat zijn land een ambassade in Jeruzalem zal openen. Ook sprak hij zich toen, eveneens tot grote tevredenheid van zijn Israelische gastheren, uit voor de ondeelbaarheid van Jeruzalem. Diplomaten in Jeruzalem verzekerden ons gisterochtend dat Israel dit gebaar niet met de belofte van economische hulp had afgedwongen. Radio Israel meldde een paar uur later echter dat de minister van buitenlandse zaken van Kirgizië inmiddels had ontkend dat de ambassade in Jeruzalem wordt gevestigd.

Heeft Iraanse invloed in deze voor Israel onaangename ommezwaai de hand gehad? Dit voorval illustreert in ieder geval dat er aan de Israelische investeringen in de zuidelijke republieken van de vroegere Sovjet-Unie flinke politieke risico's kleven.

Israelische ondernemers, zoals de in Hongkong, China, en Japan groot geworden Shaul Eisenberg, hebben minder oog voor de politieke en strategische aspecten van Israels snelle penetratie in Kazachstan, Kirgizië en Oezbekistan dan voor de grote winsten die er te halen moeten zijn. “Het zijn republieken met fantastische natuurlijke rijkdommen”, jubelt een topdiplomaat in de Israelische hoofdstad.

De Knesset, het Israelische parlement, heeft op hartelijke aanbeveling van minister van financiën Avraham Shohat de enorme investeringen van de Eisenberg-groep en de Merhav-groep een risicodekking van maximaal 55 procent gegeven. De Amerikaanse kredietgarantie, waarvan jaarlijks twee miljard dollar beschikbaar komt, stelt Shohat in staat deze politiek van de "grote armslag' ver buiten de grenzen te voeren. De bewindsman is dolgelukkig met de Israelische economische penetratie in delen van het vroegere Sovjet-rijk die werkgelegenheid schept en "export' van honderden specialisten naar deze gebieden omvat. Het is een ontwikkeling die de hoge Israelische werkloosheid, omstreeks de 11 procent, enigszins kan drukken en op de lange duur een positief effect kan hebben op de handelsbalans. Maar voorlopig betalen de nieuwe republieken wegens een chronisch tekort aan buitenlandse valuta de Israelische investeerders in natura, in katoen, olie en allerlei landbouwprodukten.

Israels doorbraak in het zuidelijke deel van het vroegere Sovjet-rijk is te vergelijken met het begin van Israels penetratie, in het kielzog van Frankrijk, in de jaren zestig in de Franstalige Afrikaanse staten, met dit verschil dat idealistische overwegingen toen veel belangrijker waren dan thans het geval is.

Vooral Israels spectaculaire landbouwsuccessen op het gebied van irrigatietechnieken en communale gezondheidszorg spreken volgens diplomaten in Jeruzalem tot de verbeelding van de leiders van de vroegere Sovjet-republieken die hun grenzen voor Israelisch kapitaal en kennis hebben geopend. Zij zijn er zeker van dat op den duur ook Israelische technologie haar weg naar de markten van deze republieken zal vinden, als de levensstandaard er mede als gevolg van de ontwikkelingsprojecten stijgt.

Israelische industriëlen zien er grote kansen omdat, zoals David Kimche van de Eisenberg-groep tegen een Israelische krant zei, “de bevolking van veters af nog alles nodig heeft. Het is een markt om van te dromen.”

De nadruk van de Israelische activiteit ligt duidelijk op Kazachstan, waar de Eisenberg-groep volgens een bericht in de Financial Times de komende jaren contracten tot een waarde van twee miljard dollar zou kunnen sluiten. Dit jaar zullen Israelische industriëlen volgens de Jerusalem Post tussen de 300 en 400 miljoen dollar in Kazachstan investeren. In november bij voorbeeld tekende de Eisenberg-groep voor een waarde van 160 miljoen dollar een contract met Kazachstan voor het irrigeren van 20.000 hectare land. De Merhav-groep zal dit jaar voor ongeveer een zelfde bedrag in het opzetten en opwaarderen van de landbouwinfrastructuur investeren in Kazachstan. Deze projecten behelzen ook het uit de grond stampen en verbeteren van agrarische industrieën.

Evenals indertijd in Afrika het geval was is Israelische hulp aantrekkelijk omdat de Israelische specialisten niet alleen even langskomen om raad te geven maar hun handen uit de mouwen steken en onder moeilijke omstandigheden met de plaatselijke bevolking leven en werken. Deze typisch Israelische aanpak - een kolfje naar de hand trouwens van de avontuurlijke kibutsnikken (leden van collectieve gemeenschappen) - schept een vertrouwensband. Kibuts-industrieën hebben ook een groot aandeel in de Israelische activiteit in de ex-Sovjet-republieken.

Maar ook de kennis van immigranten uit de vroegere Sovjet-Unie van de taal en de mentaliteit van de plaatselijke bevolking werkt in het voordeel van Israelische ondernemers. Waar anderen falen lukt het Israeliërs op de goede toon binnen te komen.

Uitstekende contacten met joodse gemeenschappen ter plaatse helpen daarbij een handje. Het Israelische succes wordt in Jeruzalem mede verklaard tegen de achtergrond van de eeuwenoude goede betrekkingen tussen de joden en de plaatselijke bevolking. In de republieken waar Israel thans actief is leven naar schatting honderdduizend joden, die nog weinig neiging vertonen naar "het beloofde land' te emigreren.