Spaanse regering en deskundigen oneens over de oorzaak; Van moeras is nog vijver over

Spaanse boeren, natuurbeschermers, ambtenaren, wetenschappers en politici zijn verwikkeld in een hevig watergevecht. Volgens de regering in Madrid wordt Spanje getroffen door de ernstigste droogte van de eeuw, maar sommige deskundigen spreken van "hydroschizofrenie'.

TABLAS DE DAIMIEL, 8 FEBR. Drie reigers vliegen over het uitgedroogde rietland op een plek in La Mancha, waarvan de naam nog niet zo lang geleden synoniem was voor een rijke vogelstand. Een uur later komen er weer drie over. Vermoedelijk dezelfde. Tussendoor is er niet één vogel te zien geweest.

Van het beschermde natuurgebied Las Tablas de Daimiel, dat halverwege de jaren tachtig kon worden heringericht dankzij miljoenensubsidies van de Spaanse overheid, is niet veel meer over. De brakke plassen en moerassen die een wonderlijke samenloop van omstandigheden op de stoffige hoogvlakte had geschapen, zijn nu vrijwel droog. Midden in het reservaat handhaaft zich nog een beetje water, maar de meeste observatieposten voor vogelliefhebbers geven uitzicht op gebarsten modder. Slechts in één hokje is door de kijksleuf een weelderige fauna waar te nemen. Die zwemt en fladdert dan ook in een vijver waarboven netten zijn gespannen tegen ongewenste emigratie.

In het 2.000 hectare beslaande reservaat woonden vroeger duizenden wilde eenden, meerkoeten, waterhoentjes, futen, pijlstaarten, grutto's, snippen, kiekendieven en zelfs koningsarenden samen met wilde zwijnen, vossen en uitgebreide otterfamilies. Het was een oase voor de dieren van La Mancha en een belangrijke pleisterplaats voor trekvogels. Nu is het niet meer dan een groot bezoekerscentrum met een klein stukje dierentuin.

Is dat de schuld van de droogte, waarover de laatste maanden zo veel te doen is in Spanje?

“Helaas wel”, zegt de juffrouw in het bezoekerscentrum. “Een van de twee rivieren die het moerasgebied van oudsher hebben gevoed is droog komen te staan door het uitblijven van regen.” Ter compensatie toont ze een videofilm uit 1990, waarin het natuurgebied zo te zien nog in zijn volle waterige glorie functioneert.

“Onzin!”, zegt Manuel Ramon Llamas, hoogleraar in de hydrogeologie aan de Complutense-universiteit van Madrid en lid van de Spaanse Academie van wetenschappen. “De meren bij Daimiel waren al in de jaren zeventig reddeloos verloren. Beide rivieren die het gebied van water voorzagen, de Guadiana en de Cigüela, zijn door uitputting van het grondwater aan hun einde gekomen. Daarna is er door toevoer van ander water in de bedding van de Cigüela ecologische make-up aangebracht, met als doel nieuwe EG-subsidies in de wacht te slepen.”

Pag.4: Water is al eeuwenlang politiek in Spanje

Fernando Gomez Jover, onderdirecteur van de afdeling inkomenssubsidies op het ministerie van Landbouw, neemt een tussenpositie in. Hij geeft toe, dat de droogte in het natuurgebied in de eerste plaats te wijten is aan menselijk ingrijpen. Maar hij is dolblij met het bedrag van 12 miljard peseta (bijna tweehonderd miljoen gulden) dat Brussel eind vorige maand heeft toegewezen voor inkomenssteun aan de boeren in de buurt van Daimiel. De Spaanse overheid voegt daar over een periode van vijf jaar nog eens vier miljard aan toe. Hij hoopt dat die bedragen genoeg zijn om de landbouwers over te halen geen gewassen meer te verbouwen die een intensieve bevloeiing van node hebben. Op die manier zou er weer genoeg voor het park overblijven en dan keren de vogels hopelijk weer terug. “Ook de mens maakt deel uit van de natuur,” meent Gomez Jover.

De droogte is het gesprek van de dag en het thema van het jaar in Spanje. Nog geen vier maanden nadat Sevilla, de hoofdstad van Andalusië, er in is geslaagd zich met haar wereldtentoonstelling te presenteren als een stad van de 21ste eeuw mogen de inwoners nog maar twaalf uur per dag de kraan opendraaien. In Cadiz, Segovia en Toledo gelden soortgelijke beperkingen. Madrid moet met water van inferieure kwaliteit genoegen nemen. Akkerbouwers op de hoogvlakte en in het zuiden, maar ook de fruittelers in Murcia en langs de Middellandse zee vrezen intussen een schade van tientallen miljoenen. Op tal van plaatsen worden heiligenbeelden uit hun nissen gehaald en in processie rondgedragen om de zegen van boven af te smeken, terwijl de regering een noodplan heeft afgekondigd dat Madrid en Sevilla door middel van pijpleidingen nog dit jaar van water uit verafgelegen bronnen moet voorzien.

Wat echter in regeringskringen als de “droogte van de eeuw” wordt omschreven, is volgens experts als prof. Llamas niet meer dan een reguliere gril van het Iberische klimaat. Negentientweeënnegentig is volgens de gegevens van de meteorologische dienst in Madrid bij lange na niet het droogste jaar van de afgelopen eeuw geweest. Men denkt eerder aan een plaats op de ranglijst in de buurt van nr.26.

Iets anders is, dat de afgelopen tien jaar onvoldoende is ingespeeld op het gestegen waterverbruik in Spanje. “Het ministerie van openbare werken zegt nu 150 miljoen peseta nodig te hebben om de noodsituatie in Sevilla te verhelpen,” zegt Llamas. “Voor de Expo zijn bruggen gebouwd die per stuk vier keer zoveel hebben gekost. Waarom konden die maatregelen dan niet eerder worden genomen?”

Een gebrekkige planning van de watertoevoer zou echter niet zo erg zijn geweest, als er tenminste maatregelen waren genomen die het verbruik hadden afgeremd. Sinds enige weken worden alle Spanjaarden opgeroepen niet langer hun tanden te poetsen terwijl de kraan openstaat, maar particulieren zijn samen met de industrie verantwoordelijk voor niet meer dan vijftien procent van de totale waterconsumptie. Vijfentachtig procent komt voor rekening van de boeren. En daarmee zijn we terug in Daimiel en bij de Daimielisatie, zoals de uitputting van het grondwater inmiddels ook elders in Spanje wordt genoemd.

“We hebben in de jaren zestig en zeventig in de regio Castilië-La Mancha op grote schaal subsidies verleend voor het slaan van putten, voor de aanschaf van machines en voor de oprichting van coöperaties met het oog op schaalvergroting,” zegt landbouw-ambtenaar Gomez Jover. “Op die manier konden we boeren in één van de armste gebieden van het land aan een menswaardig bestaan helpen. Pas na verloop van tijd merkten we dat de ondergrondse zee die door sommige experts was voorgespiegeld veel kleiner was dan we hadden gehoopt. Maar wat moet je dan? Het waterverbruik is niet meer van de ene op de andere dag naar het oude niveau terug te brengen. Je kunt de boeren niet vertellen dat ze maar weer in een hutje moeten gaan wonen en bonen met spekvet moeten eten? De streek is al verschrikkelijk ontvolkt. De droge landbouw die eeuwenlang in La Mancha is beoefend - een beetje gerst, een beetje tarwe, een beetje wijn - brengt tegenwoordig per jaar niet meer op dan veertigduizend peseta per hectare. Terwijl je met maïs en bieten 350.000 kunt verdienen en met meloenen zelfs zeshonderdduizend. Maar dan moet je wel dag en nacht sproeien. En dat hebben we nu verboden. Het is niet meer dan redelijk dat de EG ons helpt om de boeren daarvoor te compenseren. De natuurgebieden die in Spanje worden bedreigd bestaan immers in de rest van Europa niet meer. In Nederland en Duitsland zijn de laatste moerassen al aan het begin van de eeuw gedempt. Bij Daimiel is het nog niet te laat om op onze schreden terug te keren.”

Gomez Jover geeft toe dat naleving van de overeenkomst niet makkelijk te controleren zal zijn. De coöperaties zullen daarbij een belangrijke rol moeten vervullen en hij hoopt op een extra EG-subsidie om het terugdringen van de "natte' landbouw in La Mancha ook per satelliet in het oog te kunnen houden. “We kunnen moeilijk het leger naar de boerderijen sturen om toezicht uit te oefenen. Dat soort maatregelen past niet meer in deze tijd.” Wanneer zich weer wolken boven de hoogvlakte verzamelen kan via de bedding van de Ciguëla ook opnieuw water naar Diamiel worden toegevoerd dat afkomstig is uit het stroomgebied van de Taag, via het Taag-Segura aquaduct. Dit enorme overhevelingsproject, dat bij oplevering in 1969 al 23 miljard peseta kostte, werd in 1988 voor het eerst aangesproken om Daimiel van water te voorzien. Voor de meeste milieu-organisaties was dat een geluk bij een ongeluk, want over het algemeen zijn ze fel gekant tegen het soort evenwichtsverstoringen dat de verbinding van stroomgebieden met zich meebrengt.

Volgens Llamas en verscheidene van zijn collega's is het Taag-Segura project een ecologische ramp - “het heeft meer moerassen drooggelegd dan in stand gehouden” - maar bovendien ook in economisch opzicht een mislukking. De kosten wegen niet op tegen de baten, die vooral gezocht moeten worden in versterking van een agrarische sector die in EG-verband toch nooit concurrerend zal zijn. Waarom zou je allerlei kunstmiddelen toepassen voor het kweken van gewassen die in regenachtige gebieden veel rendabeler kunnen worden verbouwd? Hoe minder ingrepen in het natuurlijk evenwicht, hoe beter.

Niettemin lijkt het Nationaal Hydrologisch Plan, dat minister van Openbare Werken José Borrell onlangs heeft aangekondigd, geheel gebaseerd te zijn op het leggen van pijpleidingen, het bouwen van dammen en het inunderen van zeker honderdvijftig dalen die als stuwmeer moeten dienen. De totale kosten van het plan zijn begroot op zo'n zestig miljard gulden voor de komende twintig jaar.

“Het lijkt wel of Borrell in plaats van een stel hersens een betonmolen in zijn hoofd heeft,” zegt Llamas, die de bewindsman beschuldigt van "hydroschizofrenie' en het bespelen van de publieke opinie met paniekverhalen over de droogte. De hoogleraar meent dat de lobby van bouwondernemers een veel te grote invloed heeft op de socialistische regering en stelt dat een nationaal plan alleen kan worden gestoeld op regionale analyses die uitgaan van een aan het klimaat aangepaste landbouw en van zowel het aanwezige oppervlaktewater als de voorraden onder de grond. Hij verwijst naar Californië, dat hydrografisch en klimatologisch grote overeenkomsten vertoont met Spanje en waar de bevolking al in 1981 per referendum besloot geen grote waterverplaatsingsprojecten meer op te zetten. Californië verkeert al in het zevende jaar van een grote droogteperiode maar dank zij een geavanceerd grondwaterbeheer lijden noch de stedelijke gebieden noch de landbouwers onder tekorten.

Helaas is alles politiek in Spanje en het schaarse water is dat al eeuwenlang. De Arabieren wisten in de vroege middeleeuwen gebruikersraden te creëren die in sommige gevallen tot op vandaag de dag de distributie regelen. Het Nationaal Hydrologisch Plan, dat nog niet in de openbaarheid is gebracht maar wel via het regeringsgezinde dagblad El Pais in grote lijnen is gepresenteerd, lijkt niet in de laatste plaats bedoeld om het gezag van de centrale regering te versterken en daarmee een rol in de verkiezingscampagne van komend najaar te spelen. Sommige regionale regeringen, zoals die van Aragon, verzetten zich hevig tegen het afstaan van water aan andere regio's, zeker als die welvarender zijn en als daar geen compensatie op ander gebied tegenover staat.

Volgens premier Gonzalez en zijn minister van openbare werken is dat een gevaarlijk gebrek aan solidariteit, dat alleen bestreden kan worden door een regeringspartij die geworteld is in brede lagen van de bevolking en vertegenwoordigd in heel Spanje. “De keuze is tussen ons of de woestijn,” zegt minister Borrell heel bondig.

Ramon Lamas wordt dezer dagen omarmd door de oppositie. Het conservatieve dagblad ABC betoogde vorige week dat de socialisten verblind zijn geweest door ideologische motieven, toen ze het waterbeleid van vorige regeringen niet wilden voortzetten. Franco deed bijna niets liever dan stuwmeren inaugureren. “Stuwmeren zijn fascistisch,” schijnt een socialistische parlementariër ooit te hebben gezegd.

“Stuwmeren zijn een oplossing die adequaat was voor de jaren veertig en vijftig,” meent Llamas. “Maar tegenwoordig staan er betere inzichten en geraffineerdere technieken tot onze dienst. Water is nu al op sommige plaatsen ter wereld kostbaarder dan olie. De verdeling van het water wordt vermoedelijk één van de belangrijkste van de volgende eeuw. Ik ben bang dat er geen nuchter gesprek over de toekomst van onze waterhuishouding gevoerd mag worden. Maar het onderwerp is te belangrijk om aan de politieke conjunctuur over te laten.”

"We kunnen moeilijk het leger naar de boerderijen sturen'

"Droogte van de eeuw slechts reguliere gril van het klimaat'