"Ik belichaam de onpersoonlijke kracht die speculant heet'; George Soros is in staat munten te maken en te breken

De financiële arm van George Soros reikt tot ver buiten zijn smaakvolle kantoor in de duurste buurt van Londen. De beminnelijke 63-jarige financier, filosoof en filantroop heeft de toekomst van de Europese monetaire samenwerking in zijn greep. Vorig jaar september verdiende hij in enkele dagen een miljard dollar door tegen het Britse pond te speculeren. Een deel van dat geld gebruikt hij om de maatschappelijke hervormingen in Oost-Europa in de richting van open samenlevingen te ondersteunen.

George Soros gelooft dat vergissingen en misvattingen de loop der gebeurtenissen bepalen, vooral in de financiële markten. Objectiviteit is een luchtspiegeling, feiten worden door meningen vertekend. Niet evenwicht, maar onevenwichtigheid is de natuurlijke staat in de economie en in de maatschappij. Deze filosofische opvattingen dienen zowel voor zijn financiële als zijn filantropische activiteiten als uitgangspunt.

Waarschijnlijk, zegt Soros, zou hij een devaluatie van de Franse franc kunnen afdwingen. Sinds september vorig jaar wordt hij in de media aangeduid als "de man die de Bank of England brak'. Als in de financiële markten bekend zou worden dat een speculant van zijn kaliber zich tegen de franc zou keren, dan zou de Franse munt verloren zijn. ""Met mijn nieuw verworven bekendheid zou ik een aanval op de franc kunnen inzetten die heel moeilijk te weerstaan is en daarmee zou ik het hele Europese Monetaire Stelsel kunnen opblazen'', zegt Soros.

Sinds september vorig jaar is het EMS, dat in 1978 werd opgezet als stelsel van stabiele maar aanpasbare munten in de Europese Gemeenschap, in een staat van permanente crisis. Als een stoomketel waarin de druk te hoog is opgelopen zonder dat de veiligheidsventielen werkten, is het EMS ontploft en de brokstukken vliegen nog steeds in het rond. Dat is des te opmerkelijker omdat het EMS wel meer turbulente periodes heeft meegemaakt, maar vanaf 1987 vijf jaar lang monetaire stabiliteit in de EG garandeerde. Bovendien leek het Verdrag van Maastricht, dat eind 1991 werd gesloten, een tamelijk vloeiende overgang van het EMS in een Europese monetaire unie van één munt in het vooruitzicht te stellen.

Dat perspectief is uiteengespat. De monetaire samenwerking in de EG is veranderd in een slagveld. De Italiaanse lire devalueerde en ging vervolgens samen met het pond sterling uit het wisselkoersmechanisme. De Spaanse peseta devalueerde twee keer, de Portugese escudo devalueerde, het Ierse punt devalueerde. Aanvallen op de Franse franc en deze week op de Deense kroon werden afgeslagen - voor zolang het duurt. Als katalysator voor de Europese muntcrisis fungeert de hoge Duitse rente. Afgelopen donderdag kondigde de Duitse centrale bank, de Bundesbank, een verrassende verlaging van de rente aan. Dat kan tijdelijk rust brengen in een systeem dat zich al een half jaar ontpopt als een paradijs voor speculanten.

Niet immoreel

George Soros heeft er geen enkele moeite mee een speculant genoemd te worden, al voegt hij er aan toe dat de meeste speculanten te vinden zijn op de valuta-afdelingen van grote banken, institutionele beleggers en multinationale ondernemingen. Speculatie is niet immoreel, vindt hij, maar een beroep met het doel om kapitaal zo winstgevend mogelijk te maken. ""Ik houd me bezig met speculatieve investeringen. Als het een succes is, heet het speculatie en als het verlies oplevert, is het een investering'', grapt hij. In september 1992 zette Soros 10 miljard dollar in tegen het Britse pond. ""Persoonlijk beschouw ik me niet als de man die de Bank of England brak, omdat ik één van de vele spelers was.'' Hij was wel de grootste afzonderlijke partij, goed voor zo'n vijf procent van alle speculatie in die dagen tegen het pond. ""Ik belichaam die onpersoonlijke kracht die "speculant' wordt genoemd, omdat ik aanwijsbaar ben'', zegt hij.

Aan de posities die hij innam, heeft zijn beleggingsfonds fantastisch verdiend toen de Britse regering gedwongen was op 16 september, zwarte woensdag, het pond uit het wisselkoersmechanisme van het EMS te halen en de koers van het pond kelderde. ""Ik denk dat ik ongeveer een miljard dollar (ƒ 1,8 miljard gulden) verdiend heb'', zegt Soros.

De verliezer was de Britse centrale bank, de Bank of England. ""Dit was een uitzonderlijke situatie, omdat de centrale bank in het EMS de verplichting had alle ponden op te kopen zodra het pond een bepaalde bodemkoers bereikte. Aangezien het pond zich op zijn bodemkoers bevond en zich geen andere kopers aandienden, was de centrale bank als enige gedwongen alle aangeboden ponden te kopen.'' Toen het pond capituleerde, wonnen de speculanten en verloor de centrale bank. ""De winst van mijn fonds was het verlies van de Bank of England. Dat geld komt uiteindelijk van de begroting, dus je kunt ook zeggen dat de belastingbetalers hebben verloren.''

Eigen belang

Soros zegt zich nooit te bekommeren om de tegenpartij als hij speculeert. ""Ik kijk alleen naar mijn eigen belang, niet naar wie zich aan de andere kant van de transactie bevindt. Dat kan mijn beste vriend zijn, maar daar houd ik geen rekening mee. Ik denk ook niet aan de toekomst van het (Europese monetaire) stelsel.'' Dan maakt hij een belangrijk voorbehoud. ""Ik zou het verschrikkelijk vinden als ik verantwoordelijk zou zijn voor de ineenstorting van het EMS.''

Dit vraagt enige uitleg. Soros is een warm pleitbezorger van de open Europese samenleving. Met het oog op de turbulente ontwikkelingen in Oost-Europa is hij van mening dat een sterke, vitale Europese Gemeenschap gewenst is. De ingrediënten hiervan zijn een gemeenschappelijke markt en een gemeenschappelijke munt. Daarom moet naar zijn mening de kern van het EMS in stand blijven en die kern bestaat uit de monetaire band tussen Frankrijk en Duitsland. ""Het zou absoluut fout zijn als Frankrijk zou beslissen de koppeling van de franc met de Duitse mark op te geven'', zegt hij. Als Frankrijk onder speculatieve druk moet toegeven en de franc devalueert of uit het wisselkoersmechanisme van het EMS stapt, betekent dat het einde van het EMS en mogelijk van de EG, gelooft Soros. Want nu de grenscontroles vanaf 1 januari in de EG zijn opgeheven en sprake is van een vrij verkeer van goederen, diensten en kapitaal, betekent loslating van een stelsel van stabiele wisselkoersen dat de EG-landen met goedkope munten tegen elkaar gaan concurreren. De Interne markt is daarop niet voorbereid: ""Het kan het einde van de EG betekenen'', vreest hij.

Op grond van deze redenering verwachtte Soros half januari al dat de Bundesbank spoedig de rente zou verlagen om de druk op de franc te verminderen. ""Ik hoop dat de Duitsers alles zullen doen wat nodig is om het systeem te behouden. Het zou de historische verantwoordelijkheid van Duitsland en in het bijzonder van de Bundesbank zijn als de franc zou devalueren en de EG uit elkaar zou vallen'', zei hij drie weken geleden. Daarom had Soros persoonlijk posities ingenomen om de Franse franc te steunen. ""Ik ben volgeladen met Franse obligaties.''

Ook vorig jaar september speculeerde Soros op de stabiliteit van de Franse franc. Nadat de speculanten ""bloed hadden geproefd'', zoals hij zegt, met de devaluatie van de lire en van het pond, richtten sommigen vervolgens hun pijlen op de franc. Soros, die op grote schaal lires en ponden had verkocht, kòcht nu Franse francs. ""Ik gokte op de Bundesbank'', zegt hij. Soros ging ervan uit dat de Duitse centrale bank bepaalt wat er gebeurt in het EMS en naar zijn mening wenste de Bundesbank na de aanpassingen van de lire en het pond geen devaluatie van de franc. De franc hield dank zij intensieve Duitse steun stand. Terwijl andere speculanten twee keer wonnen en een keer verloren, scoorde Soros drie-nul. ""Wat de Bundesbank wil of toestaat, gebeurt'', zo verklaart hij zijn succes.

Heel eenvoudig

Speculeren op een koersdaling van een munt is heel eenvoudig, zegt hij. ""Je gaat naar de bank en je zegt dat je op een bepaalde termijn ponden wilt verkopen tegen de koers van vandaag. Die ponden heb je helemaal niet, maar je leent ze. Je verkoopt geleende ponden. Tegen de tijd dat de lening afloopt, koop je ze pas.'' De gok is dat in de tussenliggende periode een devaluatie plaatsheeft en het verschil tussen de aanvankelijke verkoopprijs en de latere aankoopprijs levert de speculatiewinst op.

Valutaspeculatie is mogelijk in een wisselkoersstelsel waarin de koersen aanpasbaar zijn. De enige manier om speculatie te voorkomen is om de verschillende Europese munten te vervangen door één gemeenschappelijke munt. Hoewel daarmee een einde zou komen aan deze lucratieve bron van speculatie en Soros daarmee een deel van zijn werkterrein zou verliezen, is hij voorstander van één Europese munt. ""Dat offer ben ik graag bereid te brengen'', zei hij eind vorig jaar tegen een Britse krant.

George Soros en andere financiële handelaren ontdekten de fundamentele zwakte in het EMS. Als een massale aanval op een bepaalde munt in het EMS wordt uitgevoerd, is deze heel moeilijk te verdedigen. Tegen de gecombineerde macht van de financiële markten hebben de monetaire autoriteiten onvoldoende verweer. ""Een beroemde uitdrukking in de financiële markten is "de trend is je vriend' en dat werkt de-stabiliserend'', zegt hij. Soros erkent dat hij het meeste geld heeft verdiend door met trends mee te gaan, hoewel hij filosofisch juist oog probeert te hebben voor trendbreuken. Daarmee heeft hij in het verleden veel geld verloren. Zoals bij de krach van de beurs van New York in oktober 1987, toen hij had gegokt op een instorting van de beurs in Tokio die op dat moment uitbleef. Zijn fonds was de grootste afzonderlijke verliezer op die zwarte maandag met een verlies van 650 miljoen dollar.

In 1969 stichtte Soros met 4,8 miljoen dollar het Quantum-fonds, een beleggingsfonds dat met een gemiddelde stijging van 30 procent per jaar inmiddels is uitgegroeid tot zeven miljard dollar. Hij beschouwt zichzelf niet als een gewone belegger: ""Ik heb een eigen filosofie'', zegt hij. ""Ik hecht grote waarde aan onvolledigheid, misverstanden en aan onverwachte wendingen in de loop van de geschiedenis.'' Een boek dat hij in 1990 schreef over de omwentelingen in de Sovjet-Unie bevat een apart hoofdstuk met zijn filosofische grondbeginselen.

Open samenleving

Soros, geboren in Hongarije en opgegroeid onder fascisme en communisme, was zeventien toen hij op de London School of Economics colleges volgde bij Sir Karl Popper, de Oostenrijks-Britse filosoof die faam maakte met zijn onbuigbare stellingname tegen ideologisch totalitarisme. De open samenleving en zijn vijanden, de beroemde studie van Popper, werd Soros' leidraad. ""West-Europa is de belichaming van de "open samenleving', waarin niemand een meerderheid heeft en niemand zijn absolute wil kan opleggen, zodat voor iedereen een zekere vrijheid is gegarandeerd,'' zegt hij.

Vanaf 1979 verspreidt Soros door middel van filantropische stichtingen de denkbeelden van een open samenleving. Hij begon in Zuid-Afrika tegen het gesloten racistische systeem en vanaf 1984 in Hongarije. ""Onze stichting, het Open society fund, droeg bij aan de doorbreking van het systeem.''

Daarna werd het fonds actief in andere Oosteuropese landen en sinds 1987 in de Sovjet-Unie. Het heeft inmiddels een netwerk van 18 stichtingen in de republieken van de voormalige Sovjet-Unie opgebouwd. ""Het gesloten, onderdrukkende regime is ingestort, maar dat betekent nog niet dat daar een open systeem heeft gezegevierd. Een open samenleving is een heel fijnmazig netwerk, het is ingewikkeld in te voeren. In Oost-Europa bestaat de neiging terug te vallen op gesloten systemen die gebaseerd zijn op territoriale afbakeningen. Je ziet ze afglijden naar totalitair nationalisme en economische desintegratie.''

De stichtingen van Soros verstrekken financiële hulp. De nadruk ligt op steun aan culturele projecten op het gebied van onderwijs en media. In Roemenië hielp Soros ten tijde van de eerste vrije verkiezingen de kranten met de inkoop van papier. Afgelopen winter verstrekte hij 25 miljoen dollar aan Macedonië voor de aankoop van olie en 50 miljoen aan humanitaire hulp voor Bosnische moslims.

Geen enkele prikkel

Nu de roebel met de dag minder waard wordt - deze week zakte die munt tot 575 voor een dollar) stellen de inkomens in Rusland, omgerekend in Westerse valuta, helemaal niets meer voor. Het gemiddelde maandinkomen in Rusland bedraagt omgerekend minder dan 10 D-mark en op grond hiervan heeft Soros een plan uitgewerkt om de Russische economische hervormingen te ondersteunen. ""Je kunt gemakkelijk het minimumloon aan een groot aantal Russen uitbetalen in D-marken'', zegt hij. ""Dat betekent de invoering van een harde munt als algemeen aanvaard ruilmiddel. De mensen zullen dan goederen en diensten gaan produceren die ze willen verkopen zodat ze D-marken verdienen. Nu is er geen enkele prikkel om iets te produceren, want als je iets verkoopt krijg je er waardeloze roebels voor.''

De eerste vereiste voor succesvolle hervormingen in de ex-Sovjet-Unie is volgens Soros dat een werkend geldstelsel met een stabiele munt ontstaat. De roebel is daarvoor niet geschikt, de pogingen van premier Gaidar om de roebel te stabiliseren zijn vorig jaar volledig mislukt en Gaidar is in december 1992 aan de kant geschoven.

""Ik wil twee dingen combineren'', zegt Soros. ""Het eerste is de introductie van stabiel geld als alternatief voor de roebel, het tweede is de financiering van een sociaal vangnet voor mensen die hun werk verliezen als de Russische economie hervormd wordt.'' In Rusland produceren de fabrieken goederen die minder waard zijn dan de grondstoffen die gebruikt worden. Alle grondstoffen die Rusland jaarlijks produceert zijn zo'n 110 miljard dollar waard, de hele Russische industriële produktie niet meer dan 60 miljard dollar. Economisch gezien is Rusland derhalve gebaat bij zo snel mogelijke sluiting van de industrieën die een negatieve toegevoegde waarde produceren. Dat levert een grote werkloosheid op. Deze werklozen wil Soros een maandelijkse uitkering van 10 D-mark geven. ""De mensen worden betaald om niet te werken'', verklaart hij.

Hij ziet niets in financiële steun aan de Russische overheid. Geld voor de regering is verloren geld, meent hij: het wordt gestolen of voor de verkeerde dingen gebruikt. In de huidige situatie kan geen enkele regering iets nuttigs doen omdat het land en de economie bezig zijn uit elkaar te vallen. De hervormingen zijn gedoemd langzaam en chaotisch te verlopen, maar ""een chaotisch proces is altijd beter dan de opkomst van een regering die inspeelt op etnische spanningen, militarisme of patriottisme. Dat gevaar is heel groot.''

Voor zijn project van inkomensondersteuning is ongeveer 10 miljard dollar nodig, schat Soros. Het moet worden gecoördineerd door de Groep van zeven belangrijkste industrielanden en worden ondergebracht in een speciaal programma van het Internationale Monetaire Fonds. Hij is er stellig van overtuigd dat zijn plan uitvoerbaar is.

Op kleine schaal is Soros zelf al met inkomensondersteuning in Rusland begonnen. Hij heeft persoonlijk 100 miljoen dollar beschikbaar gesteld om 20.000 wetenschappelijke onderzoekers in hun levensonderhoud te ondersteunen. Ze ontvangen 500 dollar per jaar, schril afstekend tegen een jaarsalaris van 50.000 of 100.000 dollar dat deze academici in Westerse onderzoekscentra zouden kunnen krijgen, maar nog altijd meer dan de 70 à 80 dollar die Russische onderzoekers jaarlijks verdienen. Door ze van een hoger salaris te voorzien, hoopt Soros dat ze nuttig onderzoek kunnen verrichten en niet ten prooi vallen aan internationale malafide wetenschappelijke praktijken.

De beleggingsactiviteiten van George Soros en zijn Quantum-fonds gaan intussen door. Ook van zijn personeel. Als butler Patrick ons uitgeleide doet uit het statige huis aan Onslowe Gardens in Kensington, zegt hij: ""Jullie komen uit Nederland? Leuk land, onlangs heb ik drie huizen gekocht in Delft, ze brengen een rendement op van veertien procent. Prima belegging.''