Slapen naast een zoemende ijskast

Van de Japanse Banana Yoshismoto (1964) zijn al zes miljoen boeken verkocht, en haar roman Kitchen, de droomachtige geschiedenis van twee jonge eenzame mensen in Tokio, is in Japan aan de 57ste druk toe. Een bespreking van het boek en een gesprek met de schrijfster. “In dit boek probeerde ik een karakter uit te beelden dat op de rand van de mentale afgrond staat. Dat kleurde het verhaal en het karakter pessimistisch.”

In 1988 verscheen in Japan Kitchen van de schrijfster Banana Yoshimoto. Het boek werd een bestseller, won literaire prijzen en ontketende een "Banana-mania'. In de Engelse vertaling is de roman samengevoegd met haar verhaal "Moonlight Shadow' en uitgegeven als een prachtig klein boekje. In beide verhalen is de hoofdpersoon een meisje van een jaar of twintig. Mikage Sakurai heet ze in Kitchen en vanuit haar standpunt vertelt Banana Yoshimoto de geschiedenis van twee jonge mensen in Tokio. Mikage en de jongen Yuichi zijn allebei alleen overgebleven nadat hun familie is overleden. Ze zoeken, uitgaande van de overtuiging dat "we uiteindelijk allemaal alleen zijn', voorzichtig toenadering tot elkaar. De ontwikkelingen van het verhaal zijn vaak als in een droom; dingen die in werkelijkheid een bepaalde tijdsduur hebben (reizen, verhuizen) zijn hier plotseling een feit. Tegen deze serene achtergrond zijn de gedachten van de vrouwelijke hoofdpersoon gevuld met vertwijfeling en levensvragen.

Zulke emotionele bespiegelingen zijn zeldzaam in de klassieke Japanse literatuur. Maar Kitchen zou zich dan ook overal kunnen afspelen. Verwijzingen naar de specifieke Japanse omgeving ontbreken, er komt geen tatami (rieten mat) in voor en niemand doet zijn schoenen uit bij het binnengaan van een woonhuis. Yoshimoto noemde haar boek ook in de Japanse versie "Kitchin' (de Japanse verbastering van het Engelse woord) en verwijst vanzelfsprekend naar Amerikaanse verschijnselen als Snoopy en Disneyland. Haar hoofdpersonen kijken de hele nacht tv of eten instant-voedsel.

Kitchen bestaat uit twee delen. Beide beginnen met de dood van een dierbaar persoon. In het eerste deel is Mikages oma overleden, waarna ze in huis wordt genomen door Yuichi en zijn moeder. Het is een bizar gezin, want Yuichi's moeder blijkt een transseksueel, ooit was ze Yuichi's vader. Voor Mikage die zonder enige bloedverwant was overgebleven, betekent dit een "thuis', de oplossing voor haar eenzaamheid. De dood van Yuichi's moeder, aan het begin van het tweede deel, maakt een einde aan de geborgenheid en geeft de eenzaamheid haar definitieve gewicht.

De verlatenheid van de hoofdpersonen wordt niet alleen uitgedrukt door het ontbreken van familie. Hoewel de roman is gesitueerd in Tokio, leven de personages zonder confrontaties met verkeersdrukte en mensenmassa's. Bovendien wonen ze in een appartement op de tiende verdieping, in een stad waar hoogbouw zeldzaam is. Incidentele ontmoetingen van Mikage met buitenstaanders worden op een afstandelijke manier verteld. Mikage meent dat niemand eenzaamheid zo sterk voelt als zijzelf. Als haar oma net is overleden slaapt ze "gewikkeld in een deken, als Linus' in de keuken naast de zoemende ijskast om niet te hoeven denken aan haar eenzaamheid.

Alleen met Yuichi heeft ze vanaf de eerste ontmoeting een sterke verwantschap. Als de neutraliserende invloed van zijn moeder er niet meer is, komt hun verhouding op het hellend vlak tussen liefde en genegenheid. Toen Mikage zich deze verandering realiseerde, dacht ze: "een deur ging voor ons open die nacht, de deur naar het graf'. Ook door het gebruik van woorden als "troosteloos', "verlaten' en "wanhopig' voor de gemoedstoestand van de personages, hangt vanaf dat moment de dreiging van (dubbele) zelfmoord, die in Japanse liefdesgeschiedenissen altijd meespeelt, over de vertelling. Bovendien vertrekt Yuichi even later naar een herberg buiten de stad. De herberg is in Japanse films en boeken de vrijplaats waar men tot zichzelf komt, een buitenechtelijke relatie beleeft, of zich het leven beneemt. Hier volgt de ontknoping van het verhaal, als Mikage midden in de nacht Yuichi bezocht heeft om hem een heerlijk gerecht te brengen.

Het samenzijn van Yuichi en Mikage staat steeds in het teken van voedsel. Mikage heeft een voorliefde voor keukens ("Misschien vertegenwoordigt de keuken voor mij een onbestemd verlangen in mijn ziel') en is assistent van een kooklerares. Als de moeder is overleden maakt Mikage voor Yuichi als troost een reusachtig banket. Hun relatie heeft geen enkel fysiek element, maar als Yuichi zich afvraagt: "Waarom is het dat alles wat ik met jou eet me zo goed smaakt?', antwoordt Mikage: "Kan het misschien zijn dat je honger en lust tegelijk bevredigt?'

De vriendelijke ironie van Banana Yoshimoto voorkomt dat verdriet en verlatenheid drukkend worden. Zo was de keuze van Yuichi's vader om zich te laten ombouwen tot vrouw ooit ingegeven door tragiek; hij had zijn vrouw verloren en wist dat hij nooit meer zo veel van iemand zou kunnen houden, en als eerbetoon maakt hij/zij zichzelf tot een schitterend monument van vrouwelijkheid. Maar de aangenomen identiteit wordt uiteindelijk tot in het absurde doorgevoerd: in haar afscheidsbrief, voor ze overlijdt, drukt ze Mikage nog op het hart haar beenharen niet meer te bleken in het bijzijn van jongens.

Met ijskasten, keukens, voedsel en televisie, die troost moeten bieden op momenten dat het wezenlijk waardevolle verloren gaat, schetst Yoshimoto de verlatenheid van haar personages. Ondanks de overlevingshumor in Kitchen, wekt het boek een sterk "Alleen op de wereld'-gevoel op.