Ik was vijf jaar geleden gevoeliger dan nu; Gesprek met Banana Yoshimoto

Banana Yoshimoto: Kitchen. Vert. Megan Backus. Uitg. Grove Press, 152 blz. Prijs ƒ33,65. De Nederlandse vertaling verschijnt in mei bij uitg. Atlas.

Haar favoriete schrijver is Truman Capote. Ze lijkt op hem, vindt ze. Ze is net als hij gek op drank en heeft net als hij een extreme kant. En mensen met een extreme kant in hun karakter drinken volgens haar veel. Zij drinkt soms dag en nacht, en alles door elkaar. Vrienden en kennissen heeft ze aan drank en drugs kapot zien gaan. Maar drank heeft op haar geen destructieve werking, zoals bij OP Capote, die zich dooddronk. Capote was volgens haar dan ook een punt gepasseerd waarop geen terugtocht meer mogelijk was. Zij niet, zij heeft haar schrijverschap waarin ze zich nog helemaal terugtrekken kan, drie dagen per week, zes uur per dag, in haar aparte werkruimte ergens in Tokio.

Vandaag is ze ziek, griep, 38,3 graden koorts. Met een dikke trui aan en een zwarte bontmuts op slikt ze vitamine C, in een warm koffiehuis ergens in Tokio. Ze drinkt een glas water.

Van Banana Yoshimoto (1964, haar echte voornaam is Mahoko) zijn al zes miljoen boeken verkocht. Kitchen, dat in 1988 uitkwam, beleeft in Japan zijn 57ste druk. Met dit boek won ze in 1987 de belangrijke Kaiken-prijs. Ze schreef nog twee andere boeken, N.P. en Tugumi, twee bundels met korte verhalen, en twee boeken met essays. Ze woont in Tokio, samen met haar vriend, die basgitaar speelt in een rockband.

Haar volgende boek is een verhalenbundel die gaat over mensen met gezinsproblemen, zoals opgroeiende kinderen met ouders die scheiden en er vervolgens het beste van proberen te maken - in Japan.

Ik vraag haar waarom haar boek "Kitchen' zo plaatsloos is. Het verhaal had zich bij wijze van spreken ook in Amsterdam kunnen afspelen. Had zij daar een bedoeling mee?

“Ik geloof dat de plaats waar je woont voor iedereen hetzelfde is en dat het niet uitmaakt waar je verblijft, dat het land er niet toe doet. Dat ik voor mijn karakters Japan koos, is omdat ik hen nu eenmaal een land moest geven waar ze al hun hele leven wonen.”

Waarom speelt de dood zo'n grote rol in uw boek? Zelfs Woef de hond is dood.

Ze denkt lang na. “Meer dan over de dood op zichzelf heb ik geprobeerd te schrijven over leven met de dood. In sommige van mijn andere boeken speelt de dood geen rol. Maar ik geef toe, de dood is waarschijnlijk in gewone omstandigheden niet zo dramatisch als in dit boek.”

Omdat het Japanse beeld van pure jeugd vergankelijk is en dus verbonden met de dood?

“Absoluut niet. Mensen weten dat zij dood gaan, dieren niet. Toch leven mensen gewoon door. Dat is een grote contradictie, die mij fascineert.”

Eindigt ouder worden altijd in een tragedie?

“Niet voor mij. Hoe ouder ik word, hoe meer lol ik heb. Als ik zou terugkijken naar vorig jaar, dan word ik waarschijnlijk verrast. Denk ik na over volgend jaar, dan vermoed ik dat het beter met me zal gaan. Met dat je ouder wordt kun je moeilijkheden beter het hoofd bieden, je levenservaring groeit.”

"Niet door omstandigheden van buitenaf worden mensen overvallen, de nederlaag maakt zich van binnenuit van hen meester', zoals u ergens schrijft?

Lachend: “Dat klinkt poëtisch. Heb ik dat geschreven? In ernst, ik denk dat het een kwestie van levenshouding is.”

Een ander citaat: "Er zal zo veel lol zijn, zo veel lijden'. Dat klinkt als een open deur. Ook poëzie of ook een levenshouding?

“Beide. De dood van een echtgenoot kan voor de één een hele opluchting zijn, voor de ander de diepste tragedie. Dat verschil fascineert mij als schrijver.”

In "Kitchen' is een hoop eenzaamheid, een hoop droefheid.

“Ik schreef het vijf jaar geleden, ik was toen gevoeliger dan nu.”

Nog een citaat: "Op deze wereld is geen ruimte voor droefheid. Geen plek, niet één'. Waar dan naartoe?

“Dat slaat niet op mij, maar op de hoofdpersoon, Mikage, die aan het eind van haar Latijn is. Meer wilde ik er niet mee zeggen. Ik kon haar zelfmoord laten plegen, maar dat heb ik niet gedaan. Zelfmoord plegen trouwens ook mensen die vlak voor hun daad doen alsof er niets aan de hand is en niets laten blijken en vrolijk door het leven gaan. Een karakter zelfmoord laten plegen is voor een schrijver heel gecompliceerd, daar zitten zo veel kanten aan.”

Dat pessimisme, die berusting bij uw karakters laat geen ruimte over voor optimistisch individualisme?

“Niet in al mijn boeken. In dit boek probeerde ik een karakter uit te beelden dat op de rand van de mentale afgrond staat. Dat kleurde het verhaal en het karakter nogal pessimistisch.”

De hoofdpersoon zegt ergens dat ze er harder op wordt, daar weliswaar niet van houdt, maar dat dat haar wel makkelijker maakt om door te gaan. Toch veerkracht?

“Je kunt niet over een gevoel schrijven als je dat niet kent. Dat betekent overigens niet dat het karakter hier samenvalt met dat van de schrijver. Maar het is waar dat ik twee kanten van haar karakter laat zien, dat doe ik trouwens ook bij de andere karakters in het boek, maar iedereen drukt zich op een andere manier uit, hoewel ze in wezen allemaal hetzelfde proberen te zeggen.”

In het hele verhaal komen alleen androgyne karakters voor. Zelfs de enige masculiene persoon, Yuichi, zegt tegen de hoofdpersoon, Mikage: "Ik wil dat je me ziet wanneer ik me meer mannelijk voel'.

“Mikage's wereld wankelt. Ze heeft op zeker ogenblik alleen nog voorkeur voor vreemde, voor ietwat rare mensen. Daarom vond ik het uiterst belangrijk voor de zeggingskracht van het verhaal om expres mannelijke karakters te weren.”

Waarom houdt Mikage zo van keukens?

“Iedereen heeft van kindsbeen af zijn eigen lievelingsplekje. Zij ook. Dat wilde ik ermee zeggen.”

En het glas met het banaanmotief waarop ze zo dol is?

“Een grapje. Er zijn ook filmmakers die in hun eigen films even verschijnen.”

Lachend grist ze de rekening van de tafel en loopt er fladderend mee weg.