Wetenschap in de Oekraïne: verkommeren in de schaduw van Moskou

Onderzoekers in de Oekraïne hebben geen geld voor apparatuur en tijdschriften. Verbitterd stellen ze vast dat de westerse hulp alleen naar Moskou gaat.

Vanaf het moment dat de Sovjet-Unie ophield te bestaan heeft een hele schare westerse wetenschappers en overheidsfunctionarissen Moskou bezocht. Ze kwamen er om na te gaan wat het westen kan doen om Russische onderzoekers het hoofd boven water te laten houden. Erg prettig voor onderzoekers in Rusland, maar voor Kiev, de hoofdstad van de Oekraïne, zit er een bittere kant aan die royale hulpverlening. De onderzoekers in dat land klagen dat niemand, zelfs niet hun vroegere wetenschappelijke collega's in Moskou, ook maar enige aandacht heeft voor hùn benarde situatie.

Oleg Krishtal, een celbioloog aan het Instituut voor Fysiologie in Kiev en een van de meest geciteerde wetenschappers in de voormalige Sovjet-Unie, noemt de manier waarop het westen de Oekraïne vergeet "misdadige verontachtzaming'. Zonder hulp, zegt hij, dreigt zijn land een "intellectuele woestijn' te worden.

Dat is krachtige taal, maar een tocht van twee weken door de Oekraïne laat zien dat Krishtal niet overdrijft. De economische problemen in de Oekraïne zijn even groot als die in Rusland en de nieuwe natie zit met een oude politieke garde die veel handiger blijkt in het zichzelf in het zadel houden dan de vroegere conservatieven in Moskou.

De Oekraïne was altijd al geïsoleerd van het westen; daar komt nu bij dat dit land sinds de omwenteling nog meer dan vroeger is afgesneden van de belangrijke wetenschapscentra in Moskou. Dat houdt de onderzoekers in de Oekraïne op nog grotere afstand van de belangrijkste ontwikkelingen in de wetenschap.

Verharde wegen

De Oekraïne is qua bevolkingsaantal de op een na grootste voormalige Sovjet-staat. Er wonen bijna evenveel mensen als in Frankrijk en het land is ook ongeveer even groot. De nieuwe, onafhankelijke staat zit niet alleen opgescheept met de erfenis van de uit de hand gelopen kernreactor in Tsjernobil, maar is ook opgezadeld met dezelfde economische problemen die in de rest van dat gebied heersen.

De steden zijn dicht bevolkt en vuil en in een groot deel van het binnenland, waar tweederde van de bevolking leeft, ontbreken de meest elementaire voorzieningen, zoals verharde wegen, riolering en waterleiding. Voedsel is er in overvloed - het land werd vroeger "de graanschuur van de Sovjet-Unie' genoemd - maar alles wat van elders moet komen is vrijwel niet te krijgen.

Te midden van deze problemen is de wetenschap naar de onderkant van de politieke agenda gezakt. "Er is nu geen tijd voor wetenschap, die zal moeten wachten', aldus fysicus Ihor Yuknovsky, die als hoofd van de Permanente Parlementaire Commissie voor Onderwijs en Wetenschap de belangrijkste beleidsmaker voor de wetenschap is.

Omhoog schietende prijzen maken dat de natuurwetenschappers in de Oekraïne weinig anders kunnen doen dan zich bezig houden met de strijd om het naakte bestaan. "De salarissen zijn net hoog genoeg om de mensen voor de hongerdood te behoeden', zegt Krishtal.

De meeste natuurwetenschappers vindt men onder de 40.000 leden van de Oekraïnse Academie van Wetenschappen. Deze academie krijgt van de overheid van de Oekraïne een budget dat nog steeds ongeveer 85 procent bedraagt van wat zij vroeger kreeg. Maar Victor Baryakchtar, een van de vice-presidenten van de academie, legt uit dat de salarissen nu vrijwel het gehele budget opslorpen. Er blijft daardoor niets over voor de aanschaf van instrumenten en tijdschriften.

Het plotseling verbreken van de contacten met Moskou heeft de Oekraïne extra problemen opgeleverd. Het blijkt dat Moskou als scharnierpunt fungeerde voor alles wat de wetenschap in de Oekraïne nodig had: toegang tot tijdschriften, contacten met het westen en - vooral - geld. Bijna de helft van het totale wetenschapsbudget in de Oekraïne kwam van militaire contracten met de Russen, een bedrag van vele miljoenen guldens dat het land nu onmogelijk uit zijn eigen schatkist kan aanvullen. Moskou leverde gewoonlijk ook de harde valuta, waardoor wetenschappers in de Oekraïne westerse instrumenten en tijdschriften konden kopen. Maar ook daaraan is een eind gekomen.

"We kunnen zelfs Current Contents niet krijgen', zegt Andre Sibirny, een stoïcijnse, baardige gist-onderzoeker op het Instituut voor Biochemie in Lvov. "Hoe kunnen we zonder tijdschriften zelfs nog maar serieus praten over de wetenschap?'

Onderzoekers die op de hoogte willen blijven van de westerse literatuur moeten nu een dag lang in de trein naar Moskou zitten en daar bij vrienden bivakkeren om recente tijdschriften te kunnen lezen. En wat het instrumentarium betreft: vele onderzoekers - zoals de vindingrijke Sibirny - bouwen die zelf of behelpen zich met apparaten die 25 jaar oud zijn.

Terwijl Rusland vroeger gewoonlijk hulp bood, dingt het nu mede naar de hulp uit het buitenland, aldus sommige Oekraïnse onderzoekers. Daarbij eigent het land zich het alleenrecht toe op de contacten tussen de voormalige Sovjet-Unie en het westen. Een van de bekendste wetenschappers in de Oekraïne, directeur Platon Kostyuk van het Instituut voor Fysiologie van de academie, vertelt dat Moskou de mogelijkheid is geboden om zestig jonge wetenschappers uit de voormalige Sovjet-Unie te sturen naar de bijeenkomst van de International Physiology Society, die dit jaar in Edinburgh wordt gehouden. "Dus hebben we een lijst samengesteld van twintig mensen uit de Oekraïne die zouden moeten meegaan', zegt Kostyuk met duidelijke bitterheid in zijn stem. "Maar toen we Moskou belden, kregen we te horen dat we maar een of twee mensen kunnen sturen'.

Onderzoekers die enige tijd in het buitenland hebben gewerkt benadrukken dat er dringend hervormingen nodig zijn om de wetenschap in de Oekraïne te kunnen laten overleven. Alexander Demchenko, een biochemicus van het Instituut voor Biochemie in Kiev, heeft aan de universiteit van Florida gestudeerd en publiceert in westerse tijdschriften. Zijn klacht, die steeds luider is geworden, wordt nu door vele van zijn internationaal ingestelde collega's herhaald. "We begrijpen dat het land arm is en dat we dus niet te veel kunnen vragen', zegt hij, "maar het weinige geld dat beschikbaar is wordt verdeeld zonder dat er wordt gelet op wetenschappelijke kwaliteit. Dat is echt frustrerend'.

In de Sovjet-periode werd gewoonlijk vanuit Moskou beslist wie er geld kreeg en daarom waren persoonlijke contacten altijd erg belangrijk. Maar nu heeft de de Oekraïnse Academie van Wetenschappen het voor het zeggen en die heeft "op slechts enkele kleine veranderingen na de rol van imperialistische machthebber overgenomen', klaagt Krishtal. In het oude systeem, aldus Demchenko, "moest je als Faust leven en voor een paar gunsten je ziel verkopen'.

Vertrekken

Een radicaal voorstel ter stimulering van de wetenschap in de Oekraïne is het plan sommige wetenschappers van de Academie ervan te overtuigen dat ze maar beter kunnen vertrekken. Voor de weinigen die goed werk doen zou dan meer geld beschikbaar komen. Geneticus Sergei Gershenson, 86 jaar oud en pionier op het gebied van de moleculaire genetica, zegt dat "dertig tot veertig procent' van de Academieleden "onmiddellijk zou moeten worden ontslagen, vooral die op het gebied van de biologie'. Krishtal gaat zelfs nog verder: "Driekwart van de industrie in dit land is in feite failliet, maar omdat men dat begrip hier niet kent blijven de mensen iedere dag gewoon naar hun werk gaan. In de wetenschap gaat dat precies zo'.

Een radicale verandering lijkt echter onwaarschijnlijk. Oosteuropese en Baltische republieken hebben al aan deskundigen uit het westen gevraagd om hun wetenschap eens door te lichten. Maar in de Oekraïne hebben pogingen in die richting tot nu toe gefaald. Een van de eerste daden van de nieuwe regering was het instellen van een Staatscommissie voor Wetenschap en Technologie, een soort wetenschapsministerie dat de Academie zou moeten beconcurreren. Maar omdat de Academie helemaal los staat van de commissie en ook haar eigen budget beheert, is de nieuwe commissie niet in staat om veel te veranderen.

Pogingen om van onderen af veranderingen door te voeren zijn ook mislukt. Een aantal jaren geleden hielp Demchenko bij het opzetten van een "Vereniging voor Democratische Wetenschappers', die de alleenheerschappij van de Academie probeerde te doorbreken. Maar hoewel enkele duizenden wetenschappers zich bij deze vereniging aansloten, liepen de pogingen al spoedig op niets uit. Het ontbrak de beweging aan geld, zegt Demchenko en de leiders van de Academie hadden nu eenmaal te veel macht. "Het zijn dezelfde mensen die de tijdschriften redigeren, die aan het hoofd staan van de academieraad van hun vakgebied en die over promoties beslissen. Als een van hen vindt dat je ongewenst bent, kun je wel inpakken'.

Onderzoekers uit alle delen van de Oekraïne zeggen te vrezen dat het systeem niet snel zal veranderen. Sibirny: "In de loop der jaren is de mens hier veranderd van een Homo sapiens in een Homo Sovieticus'. Dat betekent volgens hem onder andere dat de eerste impuls van mensen die in machtsposities komen is "alles te pakken wat ze maar kunnen pakken'.

Het probleem van het veranderen van gedachtenpatronen wordt fraai geïllustreerd door de bevindingen van de Amerikaanse adviseur voor high tech David Ziegler, die meestal in Kiev vertoeft. Door hun jarenlang leven in een systeem waarin aan alles gebrek heerst, denken de Oekraïners dat wanneer ze eenmaal een produkt hebben ontwikkeld - wat het dan ook mag zijn - het ook wel verkocht zal worden, aldus Ziegler.

"Ik heb gehoord dat er 72.000 onderzoekers zijn verbonden aan de Academie van de Oekraïne', zegt Ziegler, "en er zullen er nu wel zo'n 62.000 zijn geweest die me op zakelijk gebied iets hebben proberen aan te praten. Tachtig procent van hen heeft suggesties die alleen in hun hoofd verkoopbaar zijn, omdat ze er geen idee van hebben hoe het in de markt toegaat. Van de overigen hebben er vijf procent goede ideeën, maar daarvan stelt 95 procent zulke belachelijke voorwaarden dat zij nooit in staat zullen zijn tot een vergelijk te komen', zegt Ziegler op geërgerde toon.

Ondanks alle psychologische en andere problemen zou een westerse evaluatie nog veel goeds kunnen doen, zegt Demchenko. Het zou de mensen dwingen om na te denken over de vraag wat "goede wetenschap' nu precies is.

Maar de vraag is: waneer het uiteindelijk tot hervormingen komt, zal er dan nog wel een goede wetenschapper in de Oekraïne te vinden zijn?

(vertaling: George Beekman)