Telescoperen

Waarom is spuug nauwelijks als lijm te gebruiken en waarom is ei-eiwit zoveel beter. Waarom is een gebroken schoteltje niet te repareren door de kapotte stukken gewoon hard tegen elkaar te duwen. Dat waren van die vragen waarop je als kind geen behoorlijk antwoord kreeg en die je vergat later opnieuw te stellen.

Dat van dat schoteltje blijkt zó te zitten: bij het breken ontstaan kleine deformaties die verhinderen dat men de delen weer zó dicht bij elkaar brengt dat moleculen en atomen binnen elkaars werkingssfeer komen. Bovendien raken de breukvlakken al onder het breken door typische grensvlakverschijnselen zozeer vervuild dat de beoogde cohesie sowieso niet meer tot stand komt. En het tekort van spuug is dat het niet voldoende hoogmoleculaire verbindingen bevat (zoals eiweitten in eiwit) en - net als water - geen schuifspanning kan opnemen.

Dat staat allemaal in deel A1 (1985) van Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, een lijvige maar toegankelijke serie die met wat geluk in een openbare bibliotheek is in te zien. Aanleiding om Ulmann weer eens op te slaan was het pakketje van een lezer uit Dalfsen die, de hemel weet waarom, een flinke rol Sellotape had gekocht had en daaruit tot zijn verbazing een heuveltje zag ontstaan. ""Ik heb het al twee keer plat gedrukt en -gehouden gedurende een nacht. Toch komt het heuveltje steeds weer omhoog.'' Dalfsen stuurde het torentje op en vraagt om hulp.

In de laatste (Engelse) versie van Ullmann is het lemma plakband niet of nog niet opgenomen, maar de oudere Duitse editie had nog twee bladzijden overKlebstofbänder door een technicus van de Hamburgse firma Beiersdorf laten volschrijven. Met een mooi historisch overzicht dat de ontdekking van het plakband toeschrijft aan apotheker Paul Beiersdorf in Hamburg die al in het laatste fin-de-siècle pleisters aan-de-rol verkocht die hij "Leukoplast' noemde. Katoen als drager, rubber en zinkoxyde in de kleefstof. In de jaren twintig kwam er een Amerikaanse onderneming bij die uit stevig crêpepapier (dat rekt dankzij de rimpels) afplaktape (masking-tape) produceerde ten behoeve van het spuitwerk aan de auto's die Ford op zijn lopende band maakte. Het staat er niet maar dat moet Minnesota Mining & Manufacturing (3M) geweest zijn. In evenveel talen zwijgt Ullmann over de Britse onderneming die in de jaren veertig doorzichtig cellofaan koos als dragermateriaal: Sellotape. Later zijn ook Beiersdorf (Tesa) en 3M (Scotch) doorzichtige tapes voor het kantoorwerk gaan maken.

Enfin, veel technische bijzonderheden, ook in de Engelse editie als men eenmaal weet dat het trefwoord "pressure-sensitive adhesive tape' is. Maar geen woord over torentjes en heuvels of over andere raadselen en tekortkomingen. Nu goed: het grootste wonder van plakband, dat het plakt aan alles behalve aan zichzelf, wordt er afdoende verklaard en het is teleurstellend simpel: de plakband wordt aan de rugzijde voorzien van een kleefstof-afstotende coating. Siliconen en dergelijke. Maar niets over de torentjes.

Bellen, dan maar, en: gelijk raak. ""Dat heet telescoperen'', zegt de woordvoerder van 3M Nederland in Leiden, ""en bij de tapes van 3M komt hetniet meer voor.'' Gelukkig weet hij zich nog goed te herinneren hoe het telescoperen - lang geleden - werd opgewekt. Het zit hem in het wikkelproces. Scotch-tape wordt volcontinu gefabriceerd in banen van vijf meter breed waarvan in eerste instantie steeds zo'n 800 meter op een jumborol wordt gewonden die ten slotte een diameter van anderhalve meter heeft. Slitmachines slitten de brede banden tot die smal genoeg zijn om ze op kleine plastic spoeltjes te winden.

Draaiden de kleine spoeltjes bij het opwikkelen per tijdseenheid meer strekkende meters tape om hun as dan de jumborol afwikkelend leveren kon dan ontstond een ongewenst rekspanning in de tape. De tape kon die spanning lateropheffen door van zijn spoeltje te kruipen en deed dat des te makkelijker als de kleefstof onder invloed van de temperatuur vloeibaarder werd. Dan nam hij minder schuifspanning op.

De woordvoerder van Beiersdorf (Tesa) in Almere kan het 3M-exposé wel onderschrijven, maar meent dat ook de spoel van het rolletje plakband een rol kan spelen. Is die van slap karton in plaats van stevig plastic dan zou extra makkelijk getelescopeerd worden. Van AW-zijde bestaan daarover twijfels: het lijkt er eerder op dat een imploderende kartonnen spoel veel ongewenste spanning wegneemt.

Last-but-not-least: Sellotape zelf. Men bedient de Benelux vanuit Boxtel, maar produceert de tape in Engeland en Zwitserland. Wat telescoperen is weet Sellotape maar al te goed: veel transparante kleefband van Sellotape doet dat nog steeds - de Dalfsense waarneming was geen toevalstreffer. ""Het komt door het vocht'', weet Boxtel. ""Veel van onze tapes zijn nog steeds van cellofaan en dat is nu eenmaal erg vochtgevoelig.'' Volgt een verhandeling over het "uitpersen' van dat vocht die niet veel verheldert. De essentie lijkt dat in rolletjes cellofaan ook achteraf, onder inwerking van vocht, temperatuur en zelfs licht, nog grote rekspanningen kunnen ontstaan. Sellotape heeft ermee leren leven en concentreert zich liever op de pluspunten van haar tape: dat hij goed is te scheuren, niet elektrostatisch oplaadt bij het afrollen - daarom niet krinkelt - en milieuvriendelijk is. Dar geldt allemaal niet voor de doorzichtige kantoortape van Beiersdorf die polypropeen als drager gebruikt, en nog minder voor de vergelijkbare tape van 3M die waarschijnlijk uit PVC bestaat, hoewel 3M daarover geen mededelingen doet. 3M: ""Milieuvriendelijk bestaat niet, onze tape is "niet-milieu-bedreigend'.''