Indiase stammen in het Tropenmuseum; Simpel maar niet primitief

Tentoonstelling: Adivasi; het andere India, t/m 22 aug. in het Tropenmuseum, Amsterdam. Geopend: ma. t/m vr. 10-17 uur, za. en zo. 12-17 uur. Tentoonstellingsgids ƒ 5,-. Catalogus ƒ 35,-.

Het dilemma is zo oud als India's onafhankelijkheid: moeten de inheemse volkeren van het subcontinent, de zogeheten adivasi's, zo veel mogelijk gentegreerd worden in het moderne India òf verdient het behoud van hun sociale en culturele identiteit de hoogste prioriteit? Het is een probleem zonder uitzicht op een gulden middenweg.

Nehru, de eerste minister-president van India, vermeed de moeilijke keuze; hij ontwierp een beleid dat domweg beide doelen tegelijk nastreefde. Sindsdien onderstreept de Indiase overheid de unieke eigenheid van India's eerste bewoners, die veelal in stamverband leven en tezamen zo'n zeven procent van de totale bevolking uitmaken, zonder zich veel te storen aan hun belangen wanneer er aan het India van de toekomst gebouwd moet worden. Plaatselijke ambachten worden weliswaar hartstochtelijk van bovenaf gestimuleerd, maar dat verhindert niet dat in het kader van megalomane irrigatieplannen hele volksstammen uit hun natuurlijke omgeving worden weggehaald. De almaar groeiende behoefte aan natuurlijke grondstoffen confronteert de vaak gesoleerd levende volkeren hardhandig met de moderne tijd. Het vooruitgangsgeloof van de overheid zorgt er ook voor dat de eenvoudige woningen van de adivasi-dorpen vervangen worden door onleefbare barakken van golfplaat.

De tentoonstelling Adivasi; het andere India in het Tropenmuseum probeert dit dilemma op een evenwichtige manier in kaart te brengen. Vals sentiment, zo benadrukken de samenstellers, is zorgvuldig uit de weg gegaan; het overbekende beeld van een ongerepte samenleving van een Rousseau-achtige onschuld, die vernietigd wordt door boosaardige westerse, industriële invloeden wordt met nadruk vermeden. De massale problemen van India vragen nu eenmaal om razendsnelle oplossingen. Aanpassing wordt als onvermijdelijk gezien; de vraag is alleen op welke manier.

Een dia-presentatie die in de tentoonstelling is opgenomen (en waarbij de Nederlandse vertellers een akelige hoorspeltoon aanslaan) geeft een beeld van de diepe kloof tussen de mentaliteit van de Indiase overheid en die van de inheemse volkeren. Wanneer de een zich met de ander gaat bemoeien komt dat voor de inheemse volken al te vaak neer op ontworteling en ontheemding, culturele verarming en verlies van eigenwaarde. Die kloof dichten lijkt een onmogelijke opgave. Gezien het wederzijdse onbegrip en de scheve machtsverhouding lijkt de oplossing die de tentoonstellingsgids aandraagt even utopisch als naëf: “Er moeten eerlijke afspraken tussen inheemse volken en nationale overheden komen; land, de belangrijkste bestaansvoorwaarde, moet deugdelijk worden gemarkeerd. Want dan is er voor de inheemse gemeenschappen en internationale waarnemers controle op naleving van afspraken mogelijk. Vandaar dat inheemse volken spoedige aanvaarding van de VN-Verklaring van de Rechten van Inheemse Volken eisen.'

Niet bekend

De nadruk ligt op de materiële cultuur, de voorwerpen waardoor de adivasi's dagelijks omringd zijn, omdat die volgens de samenstellers de beste ingang tot hun huidige manier van leven bieden: sieraden, kleren, gebruiksvoorwerpen, de talloze muziekinstrumenten (die via een koptelefoon ook allemaal te horen zijn) en religieuze objecten, veelal in opdracht van de inheemse volken gemaakt door hindoes uit een lage kaste. Uiterst intrigerend zijn de kleine figuurtjes van hout, brons en terracotta, die mensen en dieren voorstellen en gebruikt worden bij offers en beden: simpel maar niet primitief, mystiek en speels tegelijk. Ook in de moderne schilderijen die in de tentoonstelling zijn opgenomen, vind je die eigenschappen terug.

Het is niet gemakkelijk één volk door middel van een tentoonstelling tot leven te wekken, laat staan alle volken die tezamen de adivasi's vormen; voor elk van de afzonderlijke stammen had met gemak een even grote ruimte kunnen worden ingeruimd. Adivasi; het andere India kan dan ook niet meer zijn dan een aantrekkelijk vormgegeven impressie van een onbekende en kwetsbare kant van India. Voor wie dieper door wil dringen in de wereld van de adivasi's is er de catalogus, zorgvuldig samengesteld, mooi geïllustreerd, nogal schools geschreven.