Alle kogelpotten in vijf seconden; Databank ARCHIS geeft archeologen snel toegang tot bodemschatten

Sinds kort kent Nederland een uniek systeem voor de registratie en selectie van archeologische gegevens. Alle details van meer dan 30.000 bekende archeologische vindplaatsen van ons land zijn nu opgeslagen in een interactieve, grafische databank. Dit systeem, het Archeologisch Informatie Systeem (ARCHIS), dat ontwikkeld werd door het archeologisch expertisecentrum (een samenwerkingsverband tussen de universiteiten van Leiden Groningen en Amsterdam) in samenwerking met de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek en gefinancierd wordt door de ministeries van O&W en WVC, heeft een tweeledig doel. In de eerste plaats dient het als wetenschappelijke ondersteuning van de professionele archeologen in ons land. Daarnaast moet het alle overheidsdiensten behulpzaam zijn bij het vaststellen van archeologische of cultuurhistorische waarde bij ingrepen in de bodem, zoals bodemsanering, herverkaveling, landinrichting of stadsuitbreidingsplannen.

Doordat in ARCHIS een "gewoon' terugvind-systeem (data retrieval) is samengevoegd met een geografisch informatiesysteem, kan door de gebruiker gedigitaliseerd kaartmateriaal gecombineerd worden met archeologische gegevens. Op een simpele wijze - het systeem is uitermate gebruiksvriendelijk - kan een archeoloog nu vondsten rangschikken naar herkomst en naar de bodemsoort waarin de vondst werd gedaan. Maar wat nog veel belangrijker is, ARCHIS kan deze twee factoren moeiteloos met elkaar combineren.

SURFnet

Dankzij ARCHIS kunnen alle professionele Nederlandse archeologen die aangesloten zijn op SURFnet - het interuniversitaire datasysteem - toegang krijgen tot een ongekende hoeveelheid gegevens in een oneindig aantal configuraties. Tijdens een demonstratie bij de Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) in Amersfoort, waar de mainframe van het systeem staat liet drs. R. Brandt, de projectleider van ARCHIS, zien hoe binnen vijf seconden een overzicht van alle in Nederland gevonden kogelpotten (een bepaald genre Middeleeuws aardewerk) op het scherm verscheen. En met evenveel gemak werd vervolgens dit aantal teruggebracht tot alle potten van dit type die in een bepaalde regio waren aangetroffen. En zelfs bleek het mogelijk om deze gegevens grafisch weer te geven op een topografische kaart.

""Tot nog toe is nog maar een deel van het kaartbestand beschikbaar'', aldus Brandt, ""namelijk alleen de topografische en een deel van de bodemkaart, maar wanneer we in de loop van dit jaar helemaal klaar zijn dan kunnen alle vondsten ook nog gecombineerd worden met een groot aantal andere kaartsystemen, waaronder hydrologische en hoogtekaarten''.

Met behulp van dit systeem kunnen niet alleen bestaande gegevens beter gerangschikt worden waardoor er nieuwe inzichten ontstaan maar ook zullen de via ARCHIS verkregen gegevens een belangrijke rol gaan spelen bij nieuw archeologisch onderzoek. Het zal zelfs zo worden dat met behulp van ARCHIS bepaald gaat worden welke gebieden voor nieuw archeologisch onderzoek in aanmerking komen. Vooral ook omdat op die manier veel geld bespaard kan worden. Gezien de hoge kosten die met opgraven gepaard gaan, is het van groot belang als men van te voren precies kan bepalen waar de opgraving het grootste rendement zal hebben. Tenslotte zal ARCHIS van groot belang blijken bij het bepalen van de archeologische waarde van bepaalde terreinen. Men is er bij het ROB dan ook van overtuigd dat het dankzij ARCHIS in de toekomst veel gemakkelijker zal zijn om overheden te overtuigen van de archeologische waarde van bepaalde gebieden. Volgens een van de woordvoerders van de ROB zal de invoering van ARCHIS ook zeker tot gevolg hebben dat het aantal beschermde archeologische monumenten en terreinen in de komende jaren fors zal stijgen.

Standaardformulier

Omdat het van belang is dat ook de gegevens van nieuwe vondsten op de juiste wijze ingevoerd worden hebben de ontwerpers van ARCHISook een standaardformulier ontworpen volgens welk alle archeologische vindplaatsen in Nederland voortaan geregistreerd zullen worden. Tot nog toe gebeurde dat weliswaar centraal maar vooral op het gebied van de terminologie waren er grote verschillen. Wat de ene archeoloog zus noemde noemde een andere zo. En dat gold niet alleen voor de artefacten maar ook voor de grondsoorten en tijdsaanduiding. Dat alles is voortaan onmogelijk. Alle vondsten moeten beschreven worden volgens de regels van het speciaal voor ARCHIS ontwikkelde Archeologisch Basis Register. Dit register geeft voor alle mogelijke bodemvondsten een algemeen geldende beschrijving in gecodeerde vorm. Daarnaast wordt van elk artefact een begin- en een einddatering opgegeven. De hierboven al genoemde kogelpotten worden dus geregistreerd als KER (keramiek) KGP (kogelpot) en daaraan toegevoegd de tijdsaanduiding VMEC (Vroege Middeleeuwen C) tot LMEB (Late Middeleeuwen B).

In het totaal bevat het Archeologisch Basis Register de codes voor meer dan 5000 verschillende soorten voorwerpen verdeeld over 55 periodes.

Om de snelheid en efficiëntie bij het invoeren van nieuwe waarnemingen (vondsten) te verhogen is er behalve een formulier ook een computerinvoerprogramma ontwikkeld. Iedereen die zich, op welk niveau dan ook met de archeologie bezighoudt kan op verzoek een PC versie van dit programma krijgen. Het enige wat daarvoor nodig is, is een PC IBM compatible 286 AT met minimaal 640 kb ram geheugen. De waarnemer kan zijn ingevoerde gegevens dan per diskette aan het ROB zenden waar ze dan verder centraal worden verwerkt.

""Deze vorm is mogelijk'', aldus opnieuw Brandt, ""omdat we in Nederland een grote groep goed genformeerde amateurarcheologen kennen die ook graag op deze manier met ons meewerken. Het gebruik van deze decentrale manier van invoer levert behalve voor de verwerkers van de gegevens ook voor de gebruikers in het veld groot voordeel op. Bij het gebruik van een formulier moet je voortdurend het register raadplegen bij het invullen en hier hoeft dat niet. Het computerinvoerprogramma is zo gemaakt dat het zelf de juiste codes uitzoekt. Verder is er in het programma een uitgebreide foutcontrole ingebouwd. Zo kan bijvoorbeeld nooit de verkeerde datering worden ingevoerd. Wanneer iemand een kogelpot vindt dan kan hij nooit daarvoor als datering opgeven "Nieuwe Tijd', het systeem geeft dan onmiddellijk aan dat er een fout is gemaakt. Tegelijkertijd geeft het aan wat dan wel de juiste codering moet zijn.

Het totale pakket van ARCHIS is te gebruiken door alle archeologen die studeren of werkzaam zijn aan een van de archeologische instituten van de Nederlandse universiteiten en verder uiteraard door de werknemers van de ROB. In alle andere gevallen beslist de bestuurscommissie van ARCHIS wie toegang krijgt tot het systeem. Brandt: ""Omdat er onder de amateurs helaas ook nogal wat kaf onder het koren zit, lieden die archeologie zien als een soort schatgraverij, zal er voor wat betreft de gebruikers van buiten de academische wereld zeer streng worden geselecteerd''.