Scholieren gretige afnemers LiteROM

AMSTERDAM, 3 FEBR. Hans Warren, literair recensent van de Provinciale Zeeuwse Courant, is in het LiteROM-systeem van het NBLC vertegenwoordigd met 981 recensies. Dat is eenvoudig vast te stellen. Het keuze-menu op het beeldscherm geeft ingangen op diverse mogelijkheden: de titel van een boek, de naam van een schrijver, een bepaald jaartal, de naam van een krant of tijdschrift en de naam van een bepaalde recensent.

Wie voor de eerste mogelijkheid kiest, krijgt een overzicht van alle recensies die over dat boek zijn verschenen. Wie de tweede prefereert, ziet een overzicht van alles wat over die schrijver is verschenen. De laatste mogelijkheid geeft toegang tot alle publikaties van één bepaalde recensent.

Wie zich verder in het kritische oeuvre van Hans Warren wil verdiepen, tikt toets F8 (toon resultaat) in. Op het scherm verschijnen dan, in alfabetische volgorde, de namen van alle schrijvers over wie Warren heeft gepubliceerd. Bovenaan staat een bespreking uit 1954 van Bertus Aafjes, onderaan Gerrit Jan Zwiers Witte heksen (1986).

Nu luidt de vraag of de gebruiker één van de recensies wil lezen. Opnieuw is een eenvoudige druk op een toets voldoende. De tekst op het scherm kan men tenslotte laten printen. Keurig wordt eerst vermeld om hoeveel A4-velletjes het gaat. Per velletje wordt een kwartje in rekening gebracht.

De stukken over Aafjes en Zwier zijn elk drie velletjes lang. Als dat een gemiddelde Warren-lengte is, zou zijn totale recensie-oeuvre dus 2943 velletjes A-4 beslaan. Wie alles geprint wil hebben, betaalt dus ƒ 735,75. Het zou overigens een tijdrovende operatie zijn: men kan pas printen als de tekst is opgeroepen. Aangezien het systeem tamelijk traag op elke opdracht reageert (en soms ook even blijft steken), zou het minstens een hele dag vergen om 981 recensies te laten printen. Het is niet mogelijk de computer in één keer de opdracht te geven àlles van Warren te printen. Ook is het volgens het NBLC “technisch onmogelijk” alles van één schrijver op een apart schijfje te kopiëren.

In totaal zijn uit de knipselcollecties van het Nederlands Bibliotheek en Lektuur Centrum en de Openbare Bibliotheek Amsterdam ruim 43.000 artikelen uit de eerste 91 jaar van deze eeuw op de LiteROM-schijf gezet. Uit een steekproef blijkt dat dat niet uitsluitend recensies zijn; ook interviews en reportages werden - hoewel veel minder systematisch - opgenomen. Zelfs een reportage over de verfilming van Op hoop van zegen blijkt in het systeem te zijn verwerkt.

Wie deze literaire goudmijn zelf in huis wil hebben, betaalt ƒ 1500 voor een schijfje. Goedkoper is het vooralsnog één van de veertig bibliotheken in het land te betreden. Er wordt volgens Y. Wolfsbergen van de Openbare Bibliotheek “volop gebruik van gemaakt, vooral door scholieren”. Cijfers zijn niet beschikbaar, omdat er geen teller is geïnstalleerd. “Maar ik zat vrijdag in de trein en tegenover mij deed een jongen zijn tas open om er een paar kopieën uit te halen. Hij was er voor uit Alkmaar naar Amsterdam gekomen. Bij studenten heeft het nieuws zich razensnel verspreid. Je hoeft er geen reclame voor te maken, ze horen het van elkaar.”

Mevrouw Wolfsbergen concludeert dat het elektronische systeem een veel grotere aantrekkingskracht heeft dan de knipselmapjes die sinds jaar en dag kunnen worden geraadpleegd (en gefotokopieerd). Maar ze erkent dat de LiteROM veel meer toepassingen heeft: in die mapjes is alleen per boek te vinden wat daarover is gepubliceerd. De rangschikking per jaar of per medium of per recensent is nieuw. “Ik hoop van harte,” voegt ze er spontaan aan toe, “dat die copyright-kwestie gauw geregeld wordt. Het is voor ons heel vervelend om als boef te worden afgeschilderd.”

Dat weerhoudt Hans Warren er niet van de LiteROM te beschouwen als “pure roof” - een oordeel waarin hij wordt bijgevallen door Gerrit Komrij (van wie 79 recensies op de schijf zijn opgeslagen) en de Nederlandse Vereniging van Journalisten. Warren is “al jarenlang” van plan bij uitgeverij Bert Bakker een bundel te publiceren van zijn recensies, onder de titel De duizend kronieken van Hans Warren. Hij verwacht dat voor zulke bundels geen markt meer zal bestaan als iedereen ze nu zelf kan samenstellen, en wijst erop dat het dan voor de recensent niet meer mogelijk is zet- en andere fouten te herstellen. “Deze kritieken gaan nu zonder correcties de geschiedenis in.”

Maar zijn belangrijkste bezwaar is dat de betrokken recensenten niet om hun toestemming is gevraagd en geen auteursrechten worden aangeboden. “U heeft een volstrekt illegale uitgave van 981 beschouwingen van mijn hand op de markt gebracht,” schreef hij aan het NBLC. “Van al die kwartjes per print ontvangen de recensenten geen cent,” voegt hij er mondeling aan toe.

Warren protesteert tegen het NBLC-argument dat de LiteROM onder dezelfde regeling valt als de knipselkranten die zonder auteursrechtelijke consequenties worden verspreid. “Een knipselkrant is volgens de nieuwe auteurswet een verzameling nieuwsberichten en actuele artikelen. Daarvan is hier geen sprake. De vergelijking gaat dus niet op.” Mr B. Dingemans, juridisch medewerker van het NBLC, vindt van wel: “Doel en functie zijn dezelfde, dus wij beschouwen de LiteROM als een uitvloeisel van de knipselkranten die we al sinds jaar en dag verspreiden. Het probleem bij zulke nieuwe dingen is natuurlijk altijd dat er nog geen jurisprudentie over bestaat, maar de tendens is de laatste tijd dat de wijze van vastleggen - op papier of elektronisch - geen rol meer speelt. En het enige verschil met de traditionele knipselkrant is dat dit een áángroeiend medium is; één keer per jaar werken we het systeem bij, maar het oude materiaal blijft erin. Dat is ook het grote voordeel.”

Dingemans bestrijdt de stelling dat de LiteROM ook kan worden vergeleken met de readers, de fotokopiebundels van fragmenten uit boeken, waartoe de universiteiten een financiële vergoedingsregeling hebben getroffen met de uitgevers: “Nee, daarbij gaat het om geschriften die bedoeld zijn voorscholing, voornamelijk studieboeken dus, en niet om actuele artikelen uit de pers.”

Het NBLC heeft inmiddels niet alleen van Hans Warren protestbrieven ontvangen, maar ook van de NVJ, de Vereniging van Letterkundigen en de uitgeverij Weekbladpers. Warren werd, nadat zijn bezwaren in de publiciteit waren gekomen, benaderd door de NVJ met de suggestie samen actie te ondernemen. Nu het NBLC niet is ingegaan op zijn eis om akkoord te gaan met een standaard-regeling voor het betalen van auteursrechten, heeft de Zeeuwse recensent aan de journalistenvakbond meegedeeld dat de tijd voor actie is aangebroken. De vraag of een CD-ROM hetzelfde is als een knipselkrant, moet nu door de rechter worden beantwoord.