Romanticus in sadistisch universum; Profiel van THEO VAN GOGH

Het zijn drukke dagen voor Theo van Gogh (35). De schrijver-cineast werd vorige week vrijgesproken van belediging van het joodse volksdeel. Vanaf komende donderdag komt zijn film Vals Licht in de bioscoop. Al meer dan een decennium staat de persoon van Van Gogh garant voor ophef en controverse. De commotie geldt vooral de columns die hij in wisselende media publiceert. Waar hij zichzelf vooral beschouwt als compromisloos verdediger van het vrije woord, bouwde Van Gogh bij veel anderen de reputatie op van publicitair straatvechter die geen middel onbenut laat bij het bestrijden van zijn vijanden.

Zonder incidenten vond afgelopen zaterdagnacht in de Amsterdamse binnenstad de besloten première plaats van Vals Licht, een radicale bewerking van het boek van Joost Zwagerman. Theo van Gogh kijkt met gemengde gevoelens terug op wat de film, vanaf komende week in 20 Nederlandse bioscopen, hem heeft gebracht. “...Een hoop stront, enige aardigheid en boven alles het gevoel dat een knipoog van de duivel mooie sick jokes oplevert”, zo peinsde de regisseur en scenario-schrijver gisteren in zijn wekelijkse column in HP/De Tijd op Zondag.

Henk van der Meyden bracht het verhaal paginabreed in De Telegraaf, dat Van Goghs vrouw er vandoor is gegaan met Ellik Bargaï, de hoofdrolspeler van Vals Licht. Hoewel aangeslagen door het voorval - Van Gogh was veroordeeld tot een dagelijkse confrontatie met zijn rivaal bij het monteren van de film - deed hij zonder al te zelfmedelijden en bewust van het absurde van de situatie verslag van de kwestie in zijn column. Aangemoedigd door zijn producent Matthijs van Heyningen overwoog de regisseur de brand te steken in zijn jeune premier. “Ik zag uitverkochte zalen: "Hoofdrolspeler Vals Licht bezwijkt na première aan derdegraads verbranding'.”

Een schandaal bleef evenwel uit. De jonge debutant moest verstek laten gaan wegens “een toneelstuk in Den Bosch”, aldus een grijnzende Van Heyningen bij de inleiding van de film. En de regisseur had ter verhoging van zijn emotionele zelfbeheersing de afgelopen maanden zijn drankgebruik drastisch teruggeschroefd. Een disciplinering die alleen al aan gewicht dertig kilo scheelde.

Afgaande op de eerste reacties maakt Van Gogh, die deze week dagelijks interviews verzorgt op het Rotterdams filmfestival, zich weinig illusies over de ontvangst van zijn jongste film door de critici. “Maar we hebben de film laten zien aan een zaal met 600 CJP-houders - de doelgroep. Die waren erg enthousiast. Zelf beschouw ik Vals Licht als de beste film die tot nu toe heb gemaakt”, aldus de regisseur.

Met Vals Licht levert Van Gogh de zesde speelfilm in een oeuvre dat in de afgelopen dertien jaar in een bestendige regelmaat werd opgebouwd. Daarnaast produceerde van Gogh ondermeer een langspeelplaat met scabreuze liedjes ("Leen uw oor aan Van Gogh'), twee boeken met verzamelde columns, een roman en een bundel televisie-interviews. Voor de NOS presenteerde hij het jongerenprogramma "Wat doe jij nou' en wekelijks vult Van Gogh het interviewprogramma "Een prettig gesprek' op de Amsterdamse kabeltelevisie en Sky.

Non-conformisme, grof gedrag, drankzucht, mateloosheid en een obsessie voor machtsspelletjes, geweld en seksuele aberraties zijn terugkerende begrippen die de carrière en het werk van Van Gogh begeleiden. Het idee dat er niet veel nodig is om het dunne laagje vernis van regels en conventies van de mens af te krabben is een vast terugkerend thema.

In schril contrast hiermee beschrijven zijn vrienden de schrijver-regisseur in de dagelijkse omgang als uiterst trouw en beminnelijk. “Ik ken hem privé alleen maar als het toonbeeld van een mild en redelijk persoon”, zegt Emile Fallaux, directeur van het Rotterdams Filmfestival, wiens dochtertje de hoofdrol speelde in Van Goghs film "Een dagje naar het strand'.

“Theo kent een enorme loyaliteit tegenover zijn vrienden”, zegt filmproducent Van Heyningen. “Als iemand hem laat vallen wordt-ie razend op een manier die tamelijk uniek is voor deze tijd.” Een romantische inslag is de regisseur daarbij niet vreemd, meent zijn omgeving eensgezind. “Op het bouquet-reekserige af”, meent schrijver-journalist Theodoor Holman. “De koene ridder voor de vrije meningsuiting. Dat soort antieke begrippen.”

Algemeen wordt de toewijding voor het vak van de regisseur en scenarioschrijver geprezen. “Hij weet in het werk op on-Hollandse wijze het onderste uit je ziel te halen”, zegt Rainer Hensel, die de muziek voor Vals Licht componeerde. Hensel kent Van Gogh reeds vanaf het begin van de jaren zeventig toen ze samen deel uitmaakten van de muziekband "Schmutz'. “Het was een soort ska-achtige new wave. Theo schreef de teksten. Het was net de periode dat de punk-bands in opkomst waren en dat vond hij wel leuk.” De teksten waren vooral “vrolijk en gezellig”, zo kan Hensel zich herinneren. “Over travestie of iemand die van poedels hield. Dingen waar mensen zich over opwonden”.

Van Gogh groeide op in Wassenaar, waar hij behoorde tot een vriendenclubje dat zich luidruchtig afzette tegen de geldende mores. “In wezen een gevoelig jongetje, dat om zich te handhaven een grote mond opzette”, meent journalist Rogier Proper. Hij sluit niet uit dat het feit Van Gogh nazaat is van de broer van de schilder eveneens een zekere geldingsdrang met zich meebracht.

Aan het einde van zijn middelbare-schooltijd vertrok Van Gogh samen met zijn jeugdvriend en latere steracteur Thom Hoffman naar Amsterdam, waar hij onder “Bukowski-achtige omstandigheden” een woonboot betrok. Hermans, Reve, Céline en De Sade behoren tot de inspiratiebronnen. Een poging toegelaten te worden op de filmacademie mislukt. Het nogal wrede filmpje dat Van Gogh voor deze gelegenheid maakte (slaaf neemt wraak op meester door de voetjes van twee wijnglazen zijn ogen te drukken) oogstte weinig waardering bij de toelatingscommissie.

Met vallen en opstaan - vooral de financiering leverde problemen op - werd de film Lüger van de grond getild. De film, waarin een jonge gangster, gespeeld door Hoffman, een gehandicapte miljonairsdochter ontvoert, bracht de nodige opschudding teweeg. “Eindelijk een film waarin alles en iedereen afschuwelijk was”, weet Hensel zich te herinneren. Niet alleen bleek de hoofdpersoon het prototype van een misogyne fascist en werd een vrouw vermoord door een pistoolschot in haar schede, ook was er nog de scène - en die veroorzaakte het grootste kabaal - waarin enkele poesjes in een wasmachine werden gestopt.

Ondanks de protesten van dierenbeschermers kreeg de film in 1981 een eervolle vermelding tijdens de Nederlandse filmdagen in Utrecht. “Toen ik Lüger zag was het of de bliksem insloeg”, herinnert het toenmalige jurylid Jan Vrijman zich. “Hier was een film die alle humanistische clichés en conventies doorbrak. Zo'n film had ik in Nederland nog nooit gezien. Ik was stupéfait”, aldus de cineast en columnist.

De reputatie van bête de cinéma was na Lüger gevestigd en zou Van Gogh de navolgende jaren blijven achtervolgen. Hoewel zijn films door de kritiek doorgaans welwillend werden ontvangen, bleef het grote publiek weg. Filmproducenten en televisie-omroepen toonden zich uiterst terughoudend om met Van Gogh in zee te gaan.

Een en ander werd er niet beter op met de columns die van zijn hand verschenen. In zijn schriftelijke bijdragen, gebundeld in "De weldoener' en "Mijn favoriete graftak', werd met niet aflatende ijver ingehakt op de vaderlandse filmindustrie, het antidiscriminatie front, het journalistenwereldje binnen de grachtengordel en voorts alles en iedereen die zich in de ogen van Van Gogh onwaarachtig opstelde.

Van Goghs uitgangspunt dat in principe alles geschreven kan worden bracht hem met enige regelmaat in conflict met zijn zakelijke belangen. Bij de VPRO kreeg Van Gogh geen voet meer aan de grond nadat hij de chef televisie had herinnerd aan zijn verleden als presentator van "Wereld op wielen'. Een mede-financiering door de VOO liep stuk nadat de columnist de algemeen directeur had beschreven als coke-verslaafde die in een aanval van razernij zijn secretaresse van het balkon had gegooid.

“Hij heeft een hekel aan loze pretenties, mensen die zich mooier en duurder maken dan ze in werkelijkheid zijn”, verklaart festivaldirecteur Fallaux. “Het aardige van Theo is dat hij zijn tegenstanders altijd voldoende munitie verstrekt voor een tegenaanval. Daar zit iets in van zelfdestructie.”

Eenmaal achter de tekstverwerker gezeten is bij Van Gogh geen sprake meer van mildheid, meent producent Van Heyningen, die in dit verband zelfs rept van Jekyll & Hyde. “Hij is in staat zijn beste vrienden het ergste aan te doen.” Nadat Van Gogh zich in zijn column enige opmerkingen over mevrouw Van Heyningen permitteerde nam de filmproducent zijn maatregelen. Contractueel liet hij vastleggen dat de columnist zich van verdere beledigingen aan het adres van zijn wederhelft moest onthouden.

Een vriendschap met Van Gogh is niet zonder risico, ondervond ook schrijver-journalist Jan Kuitenbrouwer, die enkele jaren geleden in een publiek uitgespeelde brouille met zijn vriend terechtkwam. “Wat ik niet zo'n sterk nummer vond was dat hij, toen ik niet op zijn geblèr reageerde, mijn vriendin ging aanpakken. Zo van: die man slaat niet terug, wacht, ik stomp zijn vrouw in het gezicht. Zoiets doet alleen een worm. Dat heb ik hem dan ook laten rectificeren”, aldus Kuitenbrouwer, die Van Gogh typeert als "aandacht-junk'. “Ja maar, zeggen mensen dan: en toch deugt hij want als er oorlog uitbreekt mag je bij hem onderduiken. Dat is misschien wel zo, maar dan moet je wel elke avond in de kelder een liedje voor hem zingen.”

Zijn voorkeur voor sick jokes bij het aan de kaak stellen van al dan niet vermeende onwaarachtigheden bracht Van Gogh in 1984 in aanvaring met collega-cineast Léon de Winter. Van Gogh beschuldigde De Winter ervan misbruik te maken van zijn joodse identiteit bij het aan de man brengen van diens film Bastille. In dat verband debiteerde Van Gogh een aantal grove grappen over Anne Frank en concentratiekampen. Het kwam hem te staan op een aanklacht wegens antisemitisme en een even fel als langdurig dispuut met ondermeer De Winter, televiepresentatrice Sonja Barend en columnist Hugo Brandt Corstius alias Piet Grijs. Na een niet aflatende stroom processen werd Van Gogh vorige week door het Amsterdamse gerechtshof vrijgesproken.

“Die processen hebben Theo ontzettend aangegrepen. Hij voelde zich waanzinnig onrechtvaardig behandeld”, zegt Proper. Evenals andere vrienden van Van Gogh reageert hij wat vermoeid op de verbale loopgravenoorlog tussen Van Gogh en Grijs waarin de kwestie de afgelopen maanden verzandde. “Die aantijging van antisemitisme is volkomen onzin. Ik begrijp die hele ruzie hoe langer hoe minder.”

In het algemeen gesproken zou wat water in de wijn wellicht geen kwaad kunnen, oppert Proper. Een proces dat zich volgens sommigen reeds voltrekt. “Theo wordt wat ouder en ziet de dingen betrekkelijker. Hij zal niet meer aan iedere kleinigheid zijn kruit verschieten”, aldus acteur Tom Jansen, een regelmatige verschijning in Van Goghs films. “Hier in Nederland moet je een Macchiavelli zijn om een werkelijk concessieloze film van de grond te krijgen”, peinst Vrijman. “Theo is nu een bekwame, goede filmmaker geworden. Maar dat geniale van Lüger is nooit meer teruggekomen. Als hij zijn boodschap over wil brengen zal hij het toch wat strategischer aan moeten pakken.”