Nieuwe kieswet moet Italië uit zijn lijden verlossen

Een enkeling gelooft er nog in, maar de meesten verwerpen de mogelijkheid van een wonderbaarlijke wederopstanding: de Italiaanse Eerste Republiek is op sterven na dood. Een nieuw kiesstelsel moet het oude regime uit zijn lijden verlossen.

ROME, 26 JAN. Als de Italiaanse politici niet een streep zetten onder het oude regime, dan doen de kiezers het zelf. Het Constitutionele Hof heeft eerder deze maand bepaald dat vóór half juli een referendum moet worden gehouden over de hervorming van het kiesstelsel. En gezien de stemming in het land staat de uitslag hiervan bij voorbaat vast.

De politieke partijen zijn al wekenlang vruchteloos aan het debatteren over een verandering van de kieswet, in een commissie met kamerleden en senatoren. Als er een akkoord komt, is het referendum niet meer nodig. Maar de commissie stelt uit en maakt ruzie, en vorige week is een aantal leden gefrusteerd opgestapt.

Dan moeten we het zelf maar doen, zo hield de christen-democraat Mario Segni afgelopen weekeinde zijn aanhangers voor, op een bijeenkomst in Milaan van zijn beweging voor politieke vernieuwing. Segni is de grote gangmaker achter de referenda en een van de mensen die boos uit de parlementscommissie is weggelopen. “We hebben de tijdklok ingeschakeld”, zegt Segni. “We hebben het instrument om binnen zes maanden de Nieuwe Republiek te bouwen.”

"Eerste Republiek' is het label dat de afgelopen jaren is geplakt op een politiek systeem waarin de christen-democraten een onaantastbare sleutelrol speelden, waarin corruptie hoogtij vierde en de mafia zijn gang kon gaan, en waarin de oppositie, systematisch verleid met brokjes macht, afzag van een frontale confrontatie.

Een andere kieswet moet hier een einde aan maken. Door de overgang van een stelsel van evenredige vertegenwoordiging naar een meerderheidsstelsel zal een volledig andere politieke constellatie ontstaan, zo redeneren de aanhangers van de referenda, waarin over een aantal politieke hervormingen moet worden gestemd.

Het wat abstracte thema van de kieswet, elders moeilijk verteerbare kost voor politicologen, maakt veel passie los in Italië. In de gesimplificeerde voorstelling van Segni en zijn medestanders is het ook in Nederland geldende systeem van evenredige vertegenwoordiging, waarbij iedere partij zetels krijgt naar gelang het behaalde percentage, een hoofdoorzaak van de legendarische zwakte van Italiaanse kabinetten. Sinds het begin van de jaren tachtig is Italië bestuurd door een vijf-partijencoalitie, en iedere kleine verschuiving in de machtsverhoudingen veroorzaakte een aardbeving in het kabinet.

Een deel van deze ingebakken instabiliteit kan worden opgelost door de invoering van een kiesdrempel, zoals bijvoorbeeld in Duitsland geldt. Kleine partijen die de drempel niet halen, vallen hierdoor buiten de boot. Maar de roep om vernieuwing is zo groot dat de meeste Italianen niets willen weten van een correctie, maar aansturen op iets radicaal anders: het meerderheidsstelsel.

De socialistische leider Bettino Craxi en de leiders een aantal kleine partijen zijn de enigen die zich daar nog tegen verzetten. Zij vrezen te worden platgewalst. Maar dat zijn achterhoedegevechten. Van Craxi, aangeslagen door het onderzoek wegens corruptie dat tegen hem loopt, is niemand meer bang. “Craxi dreigt met een leeg pistool”, zegt de ex-communist Massimo D'Alema. “Hij is net iemand die probeert een trein tegen te houden door op de rails te gaan staan.”

De discussie gaat nu over de vraag wat voor meerderheidsstelsel er moet komen: een naar Frans of een naar Brits model. Anders gezegd, de keus gaat tussen de vraag of een absolute meerderheid nodig is voor een zetel of een relatieve. De Britten stemmen één keer en degene met de meeste stemmen krijgt de zetel, ook als hij minder dan vijftig procent heeft. In het Franse stelsel is een absolute meerderheid nodig; wordt die niet in de eerste ronde behaald, dan volgt een tweede ronde tussen de twee partijen die het hoogst zijn geëindigd.

Het verschil tussen de twee systemen is groot. Het Britse stelsel werkt de vorming van een twee-partijenstelsel in de hand en laat nauwelijks ruimte voor derden, zoals de worsteling van de liberale partij de afgelopen jaren heeft laten zien. In het Franse stelsel is die ruimte er wel, al zullen de partijen in een eventuele tweede ronde gedwongen worden allianties te sluiten.

De christen-democraten willen het Britse stelsel als uitgangspunt nemen. Ook al staat de partij onder druk, zij hoopt zich te redden. Op dit moment zouden de christen-democraten in het zuiden de overhand hebben, terwijl het noorden waarschijnlijk zou worden gedomineerd door de protestpartij Lega Nord. Daarom heeft partijleider Mino Martinazzoli afgelopen weekeinde tot veler verrassing gezegd dat de christen-democraten het referendum zullen steunen. Hierin staat immers alleen maar dat er een meerderheidsstelsel moet komen, niet wat voor soort meerderheidsstelsel. In het verleden zijn de referenda juist gebruikt om politieke blokkades door de christen-democraten te breken, zoals bij het referendum uit 1974 dat echtscheiding mogelijk maakte. Nu doet Martinazzoli een vlucht vooruit en steunt hij de referenda, ook al om de dissident Segni wind uit de zeilen te nemen.

Segni zegt dat de christen-democratische partij zichzelf heeft overleefd en met een nieuw kiesstelsel gedwongen zal worden zich te vernieuwen, liefst onder zijn leiding. Hoe dat proces precies moet verlopen, blijft onduidelijk: Segni wil een nieuwe beweging van katholieken, maar schrikt er tegelijkertijd voor terug om de eerste stap daarvoor te zetten en te breken met de christen-democratische partij.

Ter linkerzijde wijst steeds meer in de richting van een alliantie tussen socialisten en de ex-communistische Democratische Partij van Links. Craxi heeft dit lang tegengehouden, maar minister van justitie Claudio Martelli, binnen de partij de belangrijkste tegenstander van Craxi, heeft nu de overhand. Gestimuleerd door het succes van Bill Clinton schermt Martelli met een soort Democratische partij à la italiana.

Kamervoorzitter Giorgio Napolitano, geïrriteerd over het nieuwe brevet van onvermogen van de politieke partijen, heeft gezegd dat niet uitgesloten moet worden dat er alsnog overeenstemming wordt bereikt over een nieuwe kieswet. Nadat het Constitutionele Hof tien verschillende referenda heeft goedgekeurd en heeft vastgesteld dat ze tussen half april en half juli moeten worden gehouden, is de aandacht voor de politieke discussie hierover verslapt. Het doet er niet zoveel meer toe. De nieuwe kieswet komt er, hoe dan ook. Als het parlement er niet in slaagt, gaan de meeste Italianen er graag nog een keer voor naar de stembus.