Brinkmans weg naar de top is rotsig geworden

Het is lang geleden, dat bij het CDA de partijraadsleden met bijbelteksten schermden om het eigen gelijk te staven.

Het is lang geleden dat de partijraad van het CDA zodanig uitliep dat premier Lubbers zijn eindtoespraak, de jubileumtoespraak nog wel, aanzienlijk moest bekorten. Het is lang geleden dat een CDA-partijraad echt spannend was. Kortom, het was afgelopen zaterdag in Arnhem een bijzondere partijraad van het CDA. Het enige dat de partijleiding na afloop kon concluderen was dat de aangerichte schade niet onherstelbaar was. Er was sprake van schade. En dus werd, zoals gebruikelijk onder dit soort omstandigheden, van de nood een deugd gemaakt: nu ziet iedereen tenminste dat er binnen het CDA wel degelijk wordt gediscussieerd. Aldus partijvoorzitter Van Velzen en fractievoorzitter Brinkman.

Het had in Arnhem weer zo'n typische dag van eenheid moeten worden, met op het eind een bescheiden feestje ter ere van het tienjarig premierschap van Ruud Lubbers. Zo'n dag waar het land kon worden getoond dat het CDA, ook onder moeilijke omstandigheden, niet wegloopt voor verantwoordelijkheid. Zo'n dag waar de politieke agenda voor de komende maanden wordt vastgesteld. Maar het liep anders. Het was een wat katterige borrel na afloop en er kon niet veel anders worden getoond dan een partij die vooral met zichzelf bezig was geweest.

Ogenschijnlijk is er weinig gebeurd. De partijraad verwierp een resolutie om de ontwikkelingshulp op 1,5 procent van het nationaal inkomen te houden en stemde niet over een resolutie om bij de voorgenomen ingrepen in de WAO de bestaande gevallen buiten schot te houden. Maar opmerkelijk, en voor het partijbestuur een signaal, was de omvang van de oppositie. Tot voor kort was het kritische geluid weggelegd voor de christen-democratische jongeren, verenigd in het CDJA. Het hoorde erbij, hun vaak ludiek verpakte, afwijkende boodschap.

Maar het verzet dat de partijleiding zaterdag aantrof, was aanzienlijk breder. De resolutie over ontwikkelingssamenwerking werd bijvoorbeeld met slechts 22 stemmen verschil (114 tegen, 92 voor) verworpen. Bovendien ging een aantal partijraadsleden pas om nadat Brinkman duidelijk te kennen had gegeven “geen oude normen weg te gooien voordat er nieuwe zijn”. Er kan nu een studie worden verricht naar een andere opzet en verdeling van de gelden die voor het buitenland bestemd zijn, maar zodra zou blijken dat dit ertoe leidt dat de hulp aan de allerarmste landen wordt verminderd, is de kans groot dat de partijraad alsnog gaat dwarsliggen.

Pijnlijker, vooral voor fractieleider Brinkman, verliep de discussie over de WAO. De resolutie over het ontzien van bestaande WAO'ers bij de kabinetsplannen werd pas ingetrokken nadat Brinkman had toegezegd het signaal dat er van de uitspraak uitging serieus te nemen en had uitgesproken dat het laatste woord over de WAO-maatregelen nog niet was gezegd. Die concessie moest uitgerekend Elco "daadkracht' Brinkman doen. De man die eerder waarschuwde voor de “rokende puinhopen” als de coalitie er niet in zou slagen de WAO aan te pakken. De man die eerder zei dat het zaakje al zo is “aangelengd dat de politiek zich ongeloofwaardig zou maken wanneer het nu weer de maatregelen versoepelt, terwijl het probleem alleen maar groter is geworden”. Nu was het zijn eigen partij die vroeg om water bij de wijn.

Op de koers van het CDA heeft de gang van zaken van zaterdag nauwelijks invloed. Wat dat betreft was het een dag van uitersten. Aan de ene kant was er het voor coalitiepartner de PvdA welkome open oog voor de armste landen en arbeidsongeschikten, aan de andere kant was er het ovationale applaus voor de fractievoorzitter van het CDA in de Senaat, A. Kaland, die tijdens zijn toespraak tot de partijraad VVD-leider Bolkestein weer eens rechts inhaalde door het kabinet en in het bijzonder de naamgever daarvan in te peperen dat er weliswaar een goed financieel beheer wordt gevoerd, maar dat dit wat anders is dan een goed financieel beleid. Uitvoerig verhaalde hij van de meevallers die de afgelopen tien jaar waren gebruikt om bezuinigingen te vermijden. “Als wij jaar op jaar twintig miljard gulden moeten lenen om consumptieve uitgaven te dekken, dan is dat egoïsme en christen-democraten zijn niet zo. Een goede rentmeester leent niet om het geld aan pretjes op te maken”, zei Kaland waarna hij in de wandelgangen van gebouw Musis Sacrum ontelbare complimenten voor zijn toespraak in ontvangst kon nemen.

Het CDA is, anderhalf jaar voor de verkiezingen, een partij die intern in beweging is. Er is niet gekozen voor links of rechts, de achterban heeft zaterdag vooral voor zichzelf gekozen. De destijds onder het zo nu en dan despotisch aandoende leiderschap van Piet Bukman opgebouwde applausmachine begint een discussieclub te worden. Voor de partijleiding betekent het dat de besluitvorming minder voorspelbaar en dus onzekerder wordt.

In feite voltrekt zich wat al eerder in de Tweede Kamerfractie van het CDA gebeurde. De eerste twee kabinetten Lubbers, waren de jaren van de ongekende fractiediscipline. De eerste man in het kabinet mocht onder geen beding worden afgevallen. Onder Brinkman, en zeker nadat Lubbers had aangekondigd aan zijn laatste termijn bezig te zijn, kwam het gevoel van eigenwaarde terug bij de fractie. Het is nog niet zo dat Lubbers bij Brinkman wordt ontboden om de orders in ontvangst te nemen, maar niets kan de minister-president meer doen zonder de uitdrukkelijke toestemming van Brinkman.

Dezelfde Brinkman op zijn beurt moet sinds afgelopen zaterdag weer veel meer rekening gaan houden met het partijkader, verenigd in de partijraad. Hij zal de komende tijd op twee borden tegelijk moeten schaken. Achter het ene bord treft hij zijn eigen ministers, aangetast door bezuinigingsmoeheid. Achter het andere bord treft hij het partijkader dat niet langer voetstoots de leiding volgt. Nog niet zo lang geleden leek het pad naar de top voor Brinkman te zijn geplaveid. Nu blijkt dat pad nogal rotsig te zijn.