Blazergehalte bij liberalen moet omlaag; "TALENTENBELEID' BIJ DE VVD

De politieke partijen bereiden zich voor op de Tweede-Kamerverkiezingen van 1994. Het scouten van jong talent valt niet mee. Zeker niet bij de VVD die de Kamerfractie de laatste tien jaar steeds kleiner zag worden. De zittende generatie bleef zitten waar ze zat. VVD-voorzitter D. van Leeuwen wil daar verandering in brengen. De Kamerleden die nog fut hebben, moeten van specialiteit veranderen en er moet ruimte komen voor jongeren. Met Bolkestein reist ze stad en land af, in een speurtocht naar liberaal talent.

Bent U soms lid van een partij? En heeft U al eens aan de VVD gedacht”, vroeg H. Dijkstal, de vice-fractievoorzitter van de VVD onlangs aan C. Cöruz, de 29-jarige voorzitter van de Islamitische Raad. Cöruz die net aan een forumdiscussie had meegedaan, keek hem verbaasd aan. De liberaal viste achter het net. “Ik ben al lid van het CDA, en benaderd door de afdeling Haarlem voor een functie”, antwoordde Cöruz de vice-fractievoorzitter. De VVD, op zoek naar kandidaten uit etnische minderheden voor de kieslijst van 1994, was te laat: opnieuw geklopt door het geroutineerde CDA.

Talentmanagement is een nieuwe term in het vocabulaire van de liberalen. De VVD - die van oudsher het karakter heeft van een kiesvereniging - liep nooit warm voor het systematisch rekruteren en opleiden van jong talent zoals het CDA dat al jaren doet. “Het CDA doet dat goed, maar het zit ook altijd op het pluche”, zegt VVD-voorzitter D. van Leeuwen, die zich tot taak heeft gesteld om liberaal talent op te sporen. Samen met fractieleider Bolkestein gaat ze in de universiteitssteden de kroegen af, en volgend jaar houdt de VVD zelfs een "jongerendag'. Vooral in de categorie 25- tot 40-jarigen zit een hiaat, omdat de VVD sinds 1982 bij alle opeenvolgende Kamerverkiezingen verloren heeft. Het aantal zetels daalde in 1989 van 36 tot 22. Doorstroming werd door het verlies bij de stembus onmogelijk: de oude garde bleef zitten, voor nieuwelingen was er geen plaats. De huidige VVD-fractie bestaat bijna geheel uit Kamerleden die al tien jaar of langer op het pluche zitten.

Voor het eerst sinds jaren zit de VVD weer in de lift en is er een zekere kans op zetelwinst. Onder Bolkestein is de rust weergekeerd. Hij is een van de gangmakers - omringd door praatclubjes met ook mensen van buiten de VVD - van het intellectuele debat. In de VVD discussiëren de liberalen aan de hand van het rapport "Ongebroken Lijnen', opgesteld door ex-Europarlementariër H. Nord. Maar deze gesprekken "onder heren' worden minder vrijblijvend naarmate het opstellen van de kieslijst dichterbij komt. Voor een flink aantal oudgedienden zal het doek vallen. Het VVD-hoofdbestuur denkt dat van de 22 VVD-Kamerleden er ruim tien zullen opstappen of moeite hebben met hun herverkiezing. Als de VVD dan bij de verkiezingen van 1994 ook nog enkele zetels winst boekt, is er volop ruimte voor nieuwe gezichten.

Van Leeuwen hoopt de leemte te dichten met een gerichte rekrutering. Dat geldt voor gemeenteraden en provinciale staten maar uiteindelijk ook voor de Kamerlijst, de etalage van de partij. Voor de VVD is zo'n brede systematische aanpak een "cultuuromslag'. Het CDA, de meest succesvolle baantjesmachine van Nederland, heeft met het rapport "CDA-politici in functie' het rekruteren van talent professioneel opgezet. De VVD is echter in het managen van kieslijsten altijd erg amateuristisch geweest. De partij bestaat uit individualisten die collectieve acties schuwen. Liberalen houden op hun partijbijeenkomsten graag een "fair debat', om daarna in de richting van de bar af te zakken voor een onderhoudend gesprek. De VVD cultiveert de gezelligheid van een gemiddelde studentenvereniging. En als er ruzie komt, is het ook altijd over personen.

Voordat Van Leeuwen als voorzitter aantrad was de VVD gespleten door tal van persoonlijke ruzies en vetes die waren ontstaan in de nasleep van de val van het kabinet Lubbers-II. Ex-partijleider Nijpels vertrok naar Breda, een deel van zijn entourage (de "Nijpelianen') verliet eveneens het Binnenhof. Fractieleider J. Voorhoeve ging in 1990 en partijvoorzitter L. Ginjaar vorig jaar. “Lange tenen moesten bij mij worden ingeleverd, de VVD moet weer een gezellige club worden”, zei Van Leeuwen in haar maidenspeech als VVD-voorzitter.

De personele vernieuwing moet een eind maken aan de vergrijzing en het hoge blazergehalte onder liberalen, talentmanagement moet weer Schwung brengen in de VVD. Voor de lijst van de Tweede-Kamerverkiezingen heeft de VVD zowel de procedure als de werkwijze veranderd om de jongeren beter binnen te kunnen loodsen. Volgens de oude regels kon elke afdeling een kandidaat voorstellen, waarna de Kamercentrales - het machtscentrum van het liberale vergadercircuit - een rangorde aanbrachten waarover de Algemene Ledenvergadering stemde. Het hoofdbestuur had vooral een administratieve functie. Ledenvergaderingen waren vaak loterijen, voor de buitenstaander vermakelijk, voor veel betrokkenen een persoonlijk drama. Ter plekke werden veranderingen voorgesteld, de procedures werden gemanipuleerd, sommige kandidaten daalden drastisch op de ranglijst en de meer bekende bleven hoog staan. Favoritisme, rancune, kansberekening, gelegenheidcoalities: de ingrediënten van het liberale gezelschapsspel leidden tot enorme spanningen, frustraties en onevenwichtige lijsten.

De VVD heeft de procedure meer gecentraliseerd. Afdelingen kunnen kandidaten naar voren schuiven en kandidaten mogen ook zichzelf melden. Maar de werving is breder opgezet: een vertrouwenscommissie onder leiding van ex-minister G. van Aardenne spreekt met enige tientallen liberale kanshebbers en maakt een indeling: geschikt, minder geschikt en ongeschikt. Het hoofdbestuur van Van Leeuwen maakt daarna een ontwerplijst die op de ledenvergadering wordt vastgesteld. Wijzigingen moeten tevoren worden ingediend, en het gevaar bestaat dat de Kamercentrales ook tevoren coalities sluiten. Van Leeuwen hoopt op een “evenwichtige lijst”, met generalisten die bereid zijn van portefeuille te wisselen. Job-rotation moet de Kamerfractie fris houden.

Van Aardenne is met de Groningse commissaris van koningin H. Vonhoff al begonnen met de gesprekken die als kort, to the point en uitdagend worden gekenmerkt. Politici-in-wording moeten hun ziel blootleggen, gladde verhalen worden niet aanvaard. Ook de zittende Kamerleden moeten verschijnen voor de commissie. Wie heeft er nog elan, wie is bereid van specialiteitenvlag te veranderen, en wie houdt het voor gezien? Van Leeuwen geeft fijntjes aan dat talentmanagement er niet alleen is voor het rekruteren van jongeren maar ook voor “een stukje nazorg, een stukje outplacement”.

Voor de nieuwe gezichten zoekt de VVD met name in haar bestuurlijke kaders en aanverwante circuits. Maar de liberalen kunnen niet, zoals het CDA, putten uit een breed maatschappelijk middenveld van organisaties. Traditioneel is vooral de liberale jongerenorganisatie JOVD de kweekvijver, voor het overige is het een kwestie van gericht zoeken. Inmiddels komen in de wandelgangen de eerste namen boven, zoals die van A.L. van der Stoel (38), de fractieleidster van de VVD in de Amsterdamse gemeenteraad of van H. Hoogervorst (36), medewerker van de VVD-fractie, en de Amsterdamse zakenvrouw P. Krikke (31), tevens lid van de Raad voor het Jeugdbeleid. Ook gemeenteraadsleden zoals L. Driessen (39) uit Leiden, A. Romijn (26) uit Geldrop, J. Manusama (27) uit Krimpen aan de IJssel en de Groningse gedeputeerde J. Rempkes (41) worden door Van Aardenne gepolst. Er is binnen de VVD echter niet sprake van een aanstormende generatie met een hoge onderlinge organisatiegraad zoals "Nieuw Links' dat ooit in de PvdA was. Die traditie is in de VVD niet ontwikkeld. De jonge lichting van '82 - waarvan Nijpels het boegbeeld werd - kwam in de Tweede Kamer dankzij een onverwacht grote verkiezingswinst, én de formatie van het kabinet Lubbers-I. De kliek rondom Nijpels werd pas nadien gevormd. De jongeren van nu hebben een fraai curriculum vitae, maar ze zijn geen groep.

Als buitenstaander heeft de makelaar H. Mens zichzelf naar voren geschoven, en niet alleen als Kamerlid maar ook alvast als de toekomstige minister van VROM. In liberale kringen wordt Mens wat lacherig afgedaan, als de Ross Perot van de VVD. Maar Van Leeuwen wil niets uitsluiten. “Wat is er mis met Mens? Het is toch goed als ondernemers in de politiek gaan.”

Sommige kandidaten voor de Kamerverkiezingen moeten een keuze maken: in 1994 zijn er nationale en Europese verkiezingen. De Euro-politici hoeven niet bij Van Aardenne te verschijnen, maar ook zij berekenen hun kansen. G. de Vries heeft weinig te duchten, hij is zelfs ministeriabel als de VVD zou regeren. Ook J. Larive heeft inmiddels een hechte achterban veilig weten te stellen. Maar voor F. Wijsenbeek zou het moeilijk kunnen worden. “Floris? Dat wordt vechten”, zo luidt het in de wandelgangen van het Straatsburgse Palais de l'Europe. Bij de VVD-top heeft Wijsenbeek zich erg ongeliefd gemaakt tijdens het Europa-debat, nadat hij fractiespecialist F. Weisglas had uitgemaakt voor “paladijn van Bolkestein”. Kort na alle personenstrijd in de VVD speelde Wijsenbeek het debat over Europa via de band van de persoonlijke aantijging. De VVD-top zag hem als "ongeleid projectiel', maar, zo wordt er in VVD-kring aan toegevoegd, “de liberale achterban kan de studentikoze streken van Floris ook wel appreciëren”. Toch zou het dringen kunnen worden op de Eurolijst door verschuivingen op de Kamerlijst. Voor Kamerlid, tevens internationaal secretaris, J.D. Blaauw wordt Europa al een “mooie uitweg” genoemd. Ook anderen zouden naar Europa kunnen uitwijken als ze denken dat ze het in Den Haag niet meer redden. Maar met ten hoogste vier zetels is de ruimte beperkt.

Het gevecht om de lijsten kan beginnen. De kandidaten moeten handenschudden, en de partijraden van de VVD zullen de komende maanden veel drukker worden bezocht dan normaal. Van Leeuwen heeft zelf een deel van de jonge garde persoonlijk onder haar hoede genomen, zoals H. van Baalen (31) en M. Rutte (25), de ex-voorzitter van de JOVD. Rutte, sinds kort werkzaam bij Unilever, werd door Van Leeuwen - na interne fricties in het bestuur - zelfs naar voren geschoven als de nieuwe vice-voorzitter van de VVD. Maar het waren de voorzitters van de Kamercentrales die er een stokje voor staken, de partijbaronnen lieten subtiel hun macht voelen. De burgemeester van Den Helder, J. Gmelich Meyling, kreeg de functie toegewezen. Rutte wordt volgend voorjaar organisatiesecretaris in het elf personen tellende hoofdbestuur, en Van Baalen internationaal secretaris. Ze mogen in een "beschermde omgeving' alvast warmlopen voor de toekomst: de VVD begint de CDA-methodes te leren.