"KAARTENMAKEN BLIJFT EEN BEETJE KUNST'; Een nieuwe Times Atlas of the World

The Times Atlas of the World. Comprehensive edition 520 blz. waarvan 246 met kaarten, Times 1992, f 285,60 ISBN 0 7230 0492 7

Voor cartografen en atlasuitgevers zijn het opwindende tijden. Sinds de Eerste Wereldoorlog is de kaart van Europa niet zo ingrijpend veranderd als afgelopen jaar, en het einde van de staatkundige turbulenties is nog niet in zicht. Toch heerst bij de Schotse kaartenfirma Bartholomew in Edinburgh geen nerveuze stemming. Sinds 1922 wordt hier de befaamde Times Atlas of the World ontworpen en gedrukt, waarvan onlangs een geheel aangepaste nieuwe (negende) druk verscheen. Voor de duidelijkheid: het gaat hier om de comprehensive edition (de Grote Times Atlas) met een formaat van 45 bij 30 centimeter en een gewicht van ruim 3,5 kilo, en niet over de concise edition (de Kleine Times). Ondanks deze cartografische gebeurtenis van de eerste orde is Bartholomew onverstoorbaar in een sereniteit gehuld.

De makers van de Times Atlas zijn gehuisvest in een neo-classicistisch gebouw dat John Bartholomew in 1911 liet bouwen. Zijn grootvader John was al in 1826 begonnen met kaarten maken, zijn vader John ging daarmee verder en zijn zoon en kleinzoon - ook allebei John geheten - deden dat ook. In 1988 verdween de laatste John Bartholomew uit de firma die inmiddels is ingelijfd door krantenmagnaat Rupert Murdoch, bezitter van The Times.

Het gebouw ziet er minder imposant uit dan op gravures uit het begin van deze eeuw. Geen wonder. John Bar-tholomew liet - ter meerdere eer en glorie van zijn firma - de paarden van de rijtuigen voor het pand even klein tekenen als honden.

Binnen hangt een sfeer van vergane glorie, van een oud roemrucht bedrijf dat vasthoudt aan tradities. De gangen zijn kaal en kil, de trappen uitgelopen, het meubilair oud en soms halfversleten. In een hal produceren oude drukpersen een regelmatig dof geluid, verder hangt er de rust van een middeleeuws klooster.

Het maken van de Times Atlas is ook monnikenwerk. Met een vergrootglas tussen wenkbrauw en jukbeen geklemd zit een graveur boven een lichtbak op een film een naam of lijntje te veranderen. Elders buigen cartografen zich fluisterend over kaarten die de beheerder van de uitgebreide bibliotheek heeft weten te bemachtigen via Bartholomews car-thographical intelligence network. Zij vergelijken de aanwinsten met de laatste kaarten uit de editie en inventariseren wat veranderd moet worden om de Times Atlas up-to-date te houden: een nieuwe weg, een brug, een kanaal, een veranderde naam, een andere administratieve indeling, een grenscorrectie, een stadsuitbreiding. Zo leidde hun werk in de nieuwe druk tot veel naamsveranderingen op de kaart van Mongolië. Bayantsagaan werd Dzogsool, Dalanjargalan werd Tsomog enzovoorts.

EENZAME HOOGTE

Noblesse oblige. De grote Times Atlas of the World heeft de autoriteit van een Van Dale en de uitstraling van een Rolls Royce: niet echt mooi of sierlijk en helemaal niet modieus (geen kleurrijke, maar moeilijk interpreteerbare satellietbeelden), maar wel degelijk en betrouwbaar. Temidden van de wereldatlassen staat hij op eenzame hoogte. Ondanks zijn prijs (f 285,60) gaat een substantieel deel van de oplage van 40.000 exemplaren naar Nederland.

Tot enkele jaren geleden stond in de hal van Bartholomew een klein rond wit tempeltje waarvan de zuilen een grote globe omsloten. Op het front stond een uitspraak van Cicero: "Hoe gelukkig is hij die, temidden van de dagelijkse beslommeringen, de uitgestrektheid van de wereld in gedachte kan houden".

Liefhebbers van de Times Atlas of the World zullen zich waarschijnlijk in deze uitspraak herkennen. Christine Johnston, senior editor van de Times Atlas, doet dat zeker.

Zojuist een nieuwe editie, maar wie weet zijn er binnenkort alweer nieuwe staten zoals Abchazië, Ossetië, Tsjetsjenië, Ingoesjetië, Vlaanderen, Wallonië, Baskenland, Catalonië, Lombardië. Never a dull moment voor een atlasmaker?

""Als cartograaf vind ik die veranderingen fantastisch. Je moet je erin verdiepen, ze op de voet volgen. Als de wereld hetzelfde zou blijven, zou er geen werk voor ons zijn. Nieuwe kaarten maken is ons beroep. Dat botst wel eens met de commerciële belangen van een uitgever. Zijn voorraden zijn plotseling verouderd en minder waard geworden. Maar veranderingen scheppen ook weer een vraag naar up-to-date kaarten.''

De edities volgen elkaar nu wel erg snel op.

"Normaal hebben we een herzieningscyclus van vijf jaar. In 1990/91 kwamen we met de achtste editie, vooral vanwege de eenwording van Duitsland. Deze nieuwe editie is er vooral gekomen vanwege de veranderingen in de voormalige Sovjet-Unie en Joegoslavië. Maar ook bijvoorbeeld vanwege de veranderde plaatsnamen in Mongolië. In september 1991, toen de Baltische landen internationaal als onafhankelijke staten erkend werden, zijn we met de herziening begonnen. We wisten toen nog niet dat de Sovjet-Unie uit elkaar zou vallen. Begin december besloten we de Sovjet-republieken niet als afzonderlijke staten weer te geven. Maar na Kerstmis moesten we die beslissing alweer herroepen. In februari werden Slovenië en Kroatië als staten erkend en in april Bosnië-Hercegovina. Dat betekende dat we onze kaarten voortdurend moesten aanpassen.''

John Bartholomew deinsde er in zijn tijd niet voor terug alvast staatkundige wijzigingen in te tekenen die nog niet officieel waren. Zijn adagium was: ""Het is niet genoeg om bij de tijd te zijn, we moeten de tijd vooruit zijn.'' Zo tekende hij in de vijfdelige editie van de Times Atlas uit 1955 in Oostelijk Flevoland alvast Lelystad in, terwijl de polder pas in 1957 helemaal droogviel.

Waarom heeft de Times Atlas - net als de Nederlandse atlasproducent Wolters Noordhoff - Macedonië en Slowakije niet alvast als afzonderlijke staten weergegeven?

""John Bartholomew veranderde begin deze eeuw op de stadsplatte-grond van Edinburgh ook eigenhandig de naam van de straat waar zijn bedrijf gevestigd was. Gibbet Loan, Galgenlaan, vond hij lelijk en hij veranderde het in Park Road. Dat is het sindsdien gebleven. Maar de tijden zijn veranderd. We trekken in principe alleen landsgrenzen als die internationaal erkend zijn, bij voorkeur door de Verenigde Naties. Bij Slovenië, Kroatië en Bosnië-Hercegovina is dat het geval, bij Macedonië en Slowakije niet. Wij trekken pas een lijn op de kaart als we harde bewijzen hebben. Als je nu grenzen intekent voor Macedonië en Slowakije, neem je beslissingen die misschien geen realiteit worden. Mensen en instituten die onze atlas kopen, moeten ervan op aan kunnen dat hij klopt. Wat betreft Bosnië hebben we de grenzen uit de tijd van Tito genomen. Want ondanks het feit dat de de facto situatie op de grond heel anders is en meer dan zeventig procent van Bosnië in handen van anderen is, is dat de de jure situatie.''

Maar die juridische situatie is toch lang niet altijd duidelijk?

""Dat merkten we ook bij het veranderen van veel plaatsnamen. Een heleboel plaatsen in de voormalige Sovjet-Unie hebben weer de namen van vóór de Russische Revolutie gekregen. Zo werd Leningrad Sankt Petersburg en Sverdlovsk werd Yekatarinburg. We hadden twee lijsten met namen. Eén lijst waarover honderd procent zekerheid bestond en een lijst met waarschijnlijke veranderingen. Alleen de eerste lijst hebben we doorgevoerd. Een stad als Ulyanovsk aan de Wolga, die naar Lenins achternaam Ulyanov genoemd is, stond op de tweede lijst en hebben we daarom nog niet veranderd in Simbirsk.''

Een ander probleem voor de cartografen van de Times Atlas bleek de spelling der plaatsnamen, vertelt Johnston. ""We willen de plaatsnamen zoveel mogelijk spellen naar de lokale uitspraak. Voor Moldavië zijn we bijvoorbeeld niet meer uitgegaan van een transscriptie vanuit het Russisch, maar vanuit het Roemeens. Ook in Galicië, Baskenland en Catalonië zijn we overgegaan op een spelling van namen op basis van het Galicisch, Catalaans of Baskisch. Bij Jordanië zijn we eveneens overgeschakeld op een andere transscriptie en dat leidde tot zo'n driehonderd naamsveranderingen. Bij de naamgeving van plaatsen gaan we altijd af op adviezen van het Permanent Committee on Geographical Names. Uiteindelijk hebben we in het plaats-namenregister 22.500 van de 210.000 namen veranderd.

""Verder hebben we veel aandacht besteed aan geografische verbeteringen, zoals de kustlijn van het Aral Meer dat door een dalende waterspiegel veel kleiner geworden is. Daarbij hebben we gebruik gemaakt van informatie uit satellietbeelden. Ook hebben we het hele systeem van autosnelwegen en hoofdwegen in Europa herzien. En dan zijn er natuurlijk allerlei kleine wijzigingen zoals de hoogte van de Mont Blanc die veranderd is van 4.807 in 4.808 meter, de verwijdering van spoorlijnen in Newfoundland of de toevoeging van een spoorwegverbinding tussen China en Kazachstan door de Dzjoengarische Poort. Ik schat dat we op de kaarten in totaal zo'n vijfduizend wijzigingen hebben aangebracht.''

Merkwaardig genoeg vertoont de kaart van Nederland nogal wat gebreken. U vermeldt bijvoorbeeld Nederlands twaalfde provincie Flevoland niet, de Markerwaard geeft u weer alsof dit stuk van het IJsselmeer nog ingepolderd gaat worden, u geeft de bebouwde kommen van de grote steden weer volgens de situatie van zo'n twintig jaar geleden, en de Bijlmermeer is getekend als een klein dorpje terwijl het een grote stadsuitbreiding is en vroeger geen plaats geweest is.

Christine Johnston kijkt mij geschrokken aan en vraagt dan of ik soms solliciteer naar een adviseurschap inzake Nederland. Dan hervindt ze haar stiff upperlip. ""Ik kan u alleen maar zeggen dat we de meest recente informatie proberen te krijgen. Blijkbaar zijn de dingen die u noemt aan onze aandacht ontsnapt. Bij deze editie hebben we ons geconcentreerd op de grote veranderingen elders in de wereld. Die hebben ons erg veel tijd gekost en in tijdnood word je selectief. Maar misschien kunnen we uw commentaar meenemen in de volgende editie.''

Consciëntieus schrijft de senior editor alles op.

Indrukwekkend blijft de geheel eigen grafische stijl van de Times Atlas. Het is de enige wereldatlas die in achtkleurendruk gemaakt wordt, waardoor de subtiele kleurnuances mogelijk zijn die de kaarten zo'n apart en gedistingeerd aanzien geven. Op het plaatsnamenregister na is de Times nog honderd procent handwerk. De huidige computer-software die beschikbaar is om digitaal kaarten te vervaardigen acht men niet goed genoeg om de hoge kwaliteitseisen van de Times te halen. Wel is bij de belettering overgeschakeld van handschrift op gezette letters, maar de handgeschreven stijl is gehandhaafd.

""Kaartenmaken blijft een beetje kunst,'' lacht Johnston.

Toch vinden sommige cartografen uw kaarten een beetje flets. Bij de weergave van het reliëf gebruikt u bijvoorbeeld alleen kleuren en geen schaduwranden. Ook vinden ze de belettering chaotisch door de vele verschillende lettertypes.

""We gebruiken ruim honderd lettertypes juist om optimale duidelijkheid te bewerkstelligen. Schaduw-randjes gebruiken we niet omdat namen er dan minder helder uitspringen. We vinden uiteindelijk niet het totaalbeeld van een kaart het allerbelangrijkste, maar de duidelijkheid. Daarom wordt de atlas ook gedrukt in acht-kleurendruk. Je kunt dan werken met hele fijne kleurnuances, die je bij een vier- of zeskleurendruk, waarin de meeste atlassen en kaarten gedrukt worden, niet kunt bereiken. Maar voor een goede leesbaarheid moet je de kleuren licht houden. Overigens hebben we voor in de atlas natuurkundige kaarten staan waarop het reliëf wel met schaduwering is ondersteund.''

De betekenis van de verschillende symbolen en lettertypes ter aanduiding van de plaatsnamen staat niet in de legenda. U classificeert plaatsen, maar de gebruiker kent uw classificatiecriteria niet.

""We hebben altijd wel een onderscheid gemaakt tussen grotere en kleinere plaatsen, maar we hebben dat niet direct gekoppeld aan inwoneraantallen. We zouden dan elke keer de inwoneraantallen moeten controleren om te kijken of plaatsen in een andere categorie vallen. Dat is ondoenlijk, onder andere omdat we eenvoudigweg niet aan betrouwbare statistieken kunnen komen over alle plaatsen die we vermelden. Als je symbolen en schrijfwijzen wel direct koppelt aan inwoneraantallen, geef je gebruikers alleen maar schijnzekerheid.''