INGESNOERD

Nineteenth Century Fashion door Penelope Byrde 192 blz., geïll., Batsford 1992, f 96,60 ISBN 0 7134 5546 2

Zwangere vrouwen hadden het in de 19de eeuw niet gemakkelijk. Niet alleen schreef de etiquette voor dat de dikke buik in een strak corset werd geperst, maar bovendien moest de zwangerschap in het algemeen verborgen blijven. Onopvallende sjaals of wijde capes waren daartoe de ge-eigende attributen. De aandacht van de andere sekse zou anders wel eens getrokken kunnen worden, zo vreesde de Victoriaanse moraal. Of nog erger: die van jonge meisjes, onbekend met de facts of life.

Over deze en andere ongemakkelijke verknopingen tussen kleding, moraal en etiquette in het Engeland van Dickens en Thackeray schreef Penelope Byrde het fascinerende Ni-neteenth Century Fashion. In dit boek behandelt zij vooral de technische aspecten en de sociale achter-grond van de verschillende modestijlen in de vorige eeuw. Dat doet zij op gedetailleerde, bijna iconografische wijze. Zo wordt met behulp van een scala aan portretten, cartoons en modeprenten de geleidelijke ontwikkeling geschilderd van het slanke, neo-klassieke silhouet van de Napoleontische tijd naar de dichtgesnoerde S-lijn van het Fin de Siècle.

Byrde is een kenner. Als conservator van het Kostuummuseum in Bath schreef zij al eerder verrassende studies over Engelse kostuumgeschiedenis, zoals A Frivolous Distinction: Fashion and Needlework in the Works of Jane Austen uit 1979 en The Male Image: Men's Fashions in Britain 1300-1970 uit hetzelfde jaar. In haar werk beperkt Byrde zich weliswaar tot de elite en de rijke middenklassen, maar dat is onontkoombaar, meent zij. Het waren immers deze groepen die in het verleden op modegebied de trendsetters waren.

In de 19de eeuw hadden vooral de economische veranderingen en nieuwe technologieën invloed op kleedgedrag. De toenemende welvaart, vooral bij de burgerij, bracht een doorbraak in de bestaande sociale verhoudingen teweeg. Met geld was nu alles te koop, een respectabel uiterlijk, en ook status. Verder zorgde de opkomst van de textielindustrie voor een breed aanbod van stoffen, tegen zeer schappelijke prijzen. De introductie van de naaimachine maakte massaproduktie mogelijk en hielp de kleermaker om met papieren patronen de meest gewilde stijlen te kopiëren. Haute couture werd daardoor voor een groter deel van de bevolking bereikbaar. Zelfs zo bereikbaar, dat de nu vergeten schrijver R.S. Surtees klaagde dat ""de arbeider in zijn zondagse kleren bijna niet meer van een gewoon mens te onderscheiden is''.

Om het verschil tussen elite en werkende klasse toch nog in stand te houden, werden er allerlei gecompliceerde regels voor kleding ontwikkeld. In de herenkleding lag de nadruk daarbij op mannelijkheid. Dat betekende: donkere en sobere kleren van een perfecte snit, het weglaten van onnodige decoratie, maar wel veel baarden, snorren of bakkebaarden. Vrouwen daarentegen gingen als opgedirkte pauwen door het leven. Gevangen in een dichtgesnoerd korset en wijd uitstaande rokken waren zij de verpersoonlijking van huiselijke deugden, onaantastbaarheid en ledigheid. Beladen met juwelen, kant en overvloedige borduursels werden zij geacht de sociale status van hun echtgenoten te weerspiegelen.

De kinderkleding volgde in grote lijnen de regels van de volwassenen. Stijf gesteven matrozenpakjes en petticoats beperkten ook hier de bewegingsvrijheid. Zelfs meisjes waren veroordeeld tot het dragen van een korset. Moeders kregen de raad om hun dochtertje op de grond te leggen, zodat zij bij het rijgen een voet op de rug konden zetten om de nodige kracht uit te oefenen.

Een misverstand dat Byrde in dit boek uit de wereld wil helpen, is de gelijkstelling van de gehele 19de eeuw met het Victoriaanse tijdperk. Maar liefst vier decennia waren immers al voorbij voordat Koningin Victoria in 1837 de troon besteeg. En in die beginperiode van de eeuw kleedden vrouwen zich bloter en soberder dan ooit tevoren. In een soort doorzichtige nachtjaponnen met diepe décolletés trachtten zij met deze Empire-stijl de gedrapeerde gewaden van de oude Grieken te imiteren. Voeten en benen waren bedekt, maar nek en schouders niet. En dat terwijl Engeland toen dezelfde temperaturen had als nu, en er in die tijd nog geen centrale verwarming bestond.