FRANKLIN DELANO ROOSEVELT

De Paganini van de Amerikaanse verkiezingen Franklin Delano Roosevelt. Koning van Amerika door A. Lammers 319 blz., geïll., Balans, 1992, f 45,- ISBN 90 5018 173 2

Nadat op de avond van 12 april 1945 bekend was geworden dat president Roosevelt was overleden, deed zich iets merkwaardigs voor bij de Amerikaanse ambassade in Rio de Janeiro. Een stoet van Brazilianen, rijk en arm, van de krottenwijken tot en met de strandhuizen van Copacabana trok zwijgend voorbij om de president de laatste eer te bewijzen. Mensen die Roosevelt nooit gezien hadden en weinig van de Verenigde Staten wisten, maar toch schenen te beseffen dat een groot man was overleden. Eén die zich ondanks zijn eigen rijkdom had bekommerd om armoede en werkeloosheid.

De ster van Franklin Delano Roosevelt is nog niet gedoofd. Er is geen opvolger die om hem heen kan. Democraten of republikeinen, het maakt niet uit. Neem Ronald Reagan. Toen deze jonge radioverslaggever in Davenport, Iowa zijn carrière begon, raakte hij zo in de ban van Roosevelt dat hij diens inaugurele rede in 1933 uit zijn hoofd leerde. Zelfs de na de oorlog geboren Bill Clinton heeft zijn illustere voorganger niet vergeten. Tijdens de verkiezingscampagne verwees hij regelmatig naar Roosevelt en Woodrow Wilson om te bewijzen dat gouverneurs toch hele goede presidenten kunnen worden.

Over Franklin Roosevelt zijn bibliotheken volgeschreven en er zullen er nog wel enkele bij komen. Hij was niet alleen de president die met zijn New Deal-programma het fundament legde van de moderne Amerikaanse samenleving, ook rekent men hem tot de grootste staatslieden van deze eeuw. Naast de vele levensschetsen, zoals het hanteerbare FDR. A Biography van Ted Morgan uit 1985 zijn er talloze werken verschenen die op deelaspecten van het politieke leven van Roosevelt ingaan. Zo verscheen recentelijk nog het interessante boek The Juggler. Frank-lin Roosevelt as Wartime Statesman (Princeton University Press) waarin de Amerikaanse historicus Warren Kimball ingaat op de doelstellingen van Roosevelt in de oorlog en op zijn denkbeelden over de naoorlogse wereldorde.

Het blijft overigens lastig een duidelijk inzicht in de betekenis van Roosevelt als politiek leider te krijgen. In de archieven zijn nauwelijks stukken te vinden waaruit kan worden opgemaakt of hij eigenlijk wel een strategie in zijn hoofd had en wat deze inhield. Hoe kan een man die ooit met enige trots verklaarde zijn rechterhand niet te laten weten wat zijn linker deed, in beeld worden gebracht? Roosevelt was, zoals de Amerikanen dat zelf zo mooi zeggen, ""too large for life''.

OPOFFEREN

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de Leidse hoogleraar Amerikanistiek Lammers met zijn onlangs verschenen Franklin Delano Roosevelt. Koning van Amerika er niet naar heeft gestreefd een alomvattend levensverhaal te schrijven. Amerikaanse presidentiële biografen zoals Stephen Ambrose (Eisenhower en Nixon), Robert Caro (Johnson) en David McCullough (Truman) hebben jaren van hun leven moeten opofferen aan onderzoek voordat zij hun boeken konden schrijven. Dat is voor een Nederlands historicus eenvoudig niet weggelegd. Wat dan rest is òf het schrijven van een lezenswaardige biografie op basis van bestaande literatuur, òf in te gaan op een bepaald aspect van het leven van een president.

Lammers heeft voor dat laatste gekozen en legt zich in zijn boek toe op Roosevelt als kandidaat in verkiezingen. Als FDR ergens in excelleerde dan was het in het voeren van verkiezingscampagnes. Bovendien is hij een recordhouder. Naast zijn debuut in 1910 als volksvertegenwoordiger in de staat New York, zijn eerste nationale campagne in 1920 als "running mate' van de democratische kandidaat Cox, de strijd om het gouverneurschap van de staat New York in 1928 heeft hij vanaf 1932 vier presidentscampagnes gevoerd. Roosevelt was de Paganini van de verkiezingspolitiek, een virtuoos die het kiezersvolk bespeelde als een geliefd instrument.

Politiek zat Franklin Delano in het bloed. Hij spiegelde zich graag aan de beroemde presidentiële oom van zijn vrouw Eleanor, de legendarische republikein Theodore Roosevelt. Roosevelt volgde overigens de partij-binding van zijn vader en werd actief in de democratische partij. De patriciërszoon uit het deftige Hyde Park maakte als jong senator in de staat New York naam door leiding te geven aan een rebellie tegen Tammany Hall, het beruchte produkt van de partijmachine. Later in 1917 rookte hij de vredespijp met de partijbonzen waar hij strijd tegen had gevoerd. Hij had ze nodig om verder op de politieke ladder te komen.

In het boek van Lammers wordt duidelijk dat Roosevelt een politiek dier bij uitstek was die veel - soms teveel - aan zijn politieke overleven ondergeschikt maakte. Zo verdiende de verkiezingscampagne in 1940 waarin Wendell Willkie de republikeinse tegenstander was, geen schoonheidsprijs. Eerst negeerde Roosevelt hem door het voeren van de bekende "Rose Garden- strategie'. Hij speelde breeduit de president die het te druk had met belangrijke staatszaken en geen seconde van zijn tijd wenste te verkwisten aan platvloerse partijpolitiek. Toen Willkie echter in de opiniepeilingen steeg, trok Roosevelt alle registers open en sloeg hard terug.

In Europa was de oorlog ondertussen begonnen en in Amerika woedde een heftige discussie over de neutraliteitspolitiek. Roosevelt besefte dat het onvermijdelijk was dat zijn land zich in de strijd zou moeten mengen. Hij was ervan overtuigd dat het Amerikaanse volk daarbij zijn leiderschap nodig had om te overleven. Ten bate van de herverkiezing heiligde het doel daarom de middelen. FDR pleegde puur kiezersbedrog in de laatste fase van de verhitte campagne met zijn belofte: ""Your boys are not going to be sent into any foreign wars.'' Hij deed de uitspraak zonder enige slag om de arm en schiep daarmee een precedent. Lyndon Johnson zou het hem later nadoen door tijdens de verkiezingscampagne van 1964 in bijna dezelfde bewoordingen te bezweren dat Amerikaanse jongens niet naar de verre jungles van Zuid-Oost Azië zouden worden gestuurd.

KARAKTER

Lammers mag Franklin Roosevelt als politicus vergelijken met Paganini, feit is wel dat FDR om de eerste viool te kunnen blijven spelen af en toe bereid was de snaren te laten springen. Hij deed dat al voordat er sprake was van een oorlogssituatie als verzachtende omstandigheid. Het zat in zijn karakter. Roosevelts mislukte plan in 1937 om het Amerikaanse Hooggerechtshof fors uit te breiden en vervolgens met de nieuwe benoemingen het verzet van dit rechtscollege tegen de New Deal-wetgeving te breken, was bijvoorbeeld een regelrechte schending van de beginselen waarop de Amerikaanse staatsordening berust.

Lammers is bepaald niet blind voor de doortraptheid van FDR. Maar, zo voert hij als tegenargument aan, grote mannen zijn nooit aardig. De doelstellingen van Roosevelt waren nobel en dat vergoedt natuurlijk veel. In het boek overheerst de bewondering. Vele facetten van het geraffineerde politieke spel dat Roosevelt speelde, worden op leesbare wijze belicht. Toch laat de vraag zich stellen of de keuze die de auteur heeft gemaakt zich te concentreren op de verkiezingsperiodes, gelukkig is geweest.

De reden dat Roosevelt zo vaak herkozen werd en uitgroeide tot een van de grootste Amerikaanse presidenten heeft immers veel meer te maken met wat er tussen de verkiezingscampagnes gebeurde, dan met de sluwe wijze waarop hij zijn politieke opponenten in het stof deed bijten. Belangrijke nationale en internationale ontwikkelingen kunnen vanwege het gekozen perspectief in het driehonderd bladzijden tellende boek slechts worden aangestipt. Daardoor komt niet goed naar voren hoe de kandidaat, de verkiezingen en niet te vergeten de kiezers zelf erdoor werden benvloed.

De sprongen die in het boek worden gemaakt zijn dientengevolge te groot. Het meest storend is de sprong die de auteur maakt van de verkiezingscampagne in 1940 naar Roosevelts laatste campagne in 1944. Hier en daar wordt wel gerefereerd aan de ingrijpende gebeurtenissen in de tussenliggende oorlogsjaren, maar enig idee van bijvoorbeeld het traumatische effect van de Japanse aanval op Pearl Harbour wordt niet gegeven. Deze gebeurtenis heeft het Amerikaanse volk sterk benvloed en had enorme binnenlandspolitieke effecten. De politieke uitstraling van de rol van Roosevelt als Commander-in-Chief blijft onderbelicht en dat geldt ook voor de slijtage waaraan FDR als oorlogsleider onderhevig was.

Daarom ook kan in de enkele bladzijden die worden gewijd aan zijn beslissing zich in 1944 voor de vierde keer als presidentskandidaat in een verkiezingsstrijd te werpen, onvoldoende duidelijk worden gemaakt hoe dramatisch dit besluit is geweest. Hoe was het mogelijk dat een man die al met een been in het graf stond, zich toch weer door zijn partij kon laten nomineren? Natuurlijk vermeldt Lammers dat FDR's fysieke gesteldheid andermaal een thema in de campagne zou worden, maar daar blijft het helaas bij. Op welke wijze dit (achteraf gezien) belangrijkste thema is uitgespeeld, wordt verder niet beschreven. Hoe werd Roosevelts fysieke aftakeling weggemoffeld, terwijl er zoveel op het spel stond? De lezer moet er naar raden.

KOU EN REGEN

Ook biedt de auteur te weinig grip op Roosevelt als persoon. Zo komt het aangrijpende beeld van een zwaar zieke man op verkiezingstournee niet uit de verf. In het boek staat bijvoorbeeld de bekende, op 21 oktober 1944 gemaakte foto van een drijfnatte Roosevelt tijdens een rondrit in New York. Aan deze 21ste oktober wordt ook in de tekst een passage gewijd, maar men mist toch de beklemmende beschrijving van een letterlijk op de drempel van de dood staande president in een open auto, kou en regen trotserend, die wel voorkomt in het boek FDR's Last Year van Jim Bishop uit 1975.

Al met al is het jammer dat de schrijver bij het schrijven van het boek zich zo strikt aan zijn opdracht heeft gehouden Roosevelt alleen als verkiezingspoliticus te beschrijven. Pas in het laatste hoofdstuk overschrijdt Lammers deze zelfgekozen grens en geeft een hele aardige historische vergelijking tussen FDR en zijn naoorlogse opvolgers. Het maakt duidelijk dat hij met dezelfde vlotte pen zijn kennis over Franklin Roosevelt beter had kunnen uitstallen.