Uit Chartres; Het recht op uitzicht

Reclameborden, supermarkten en industrieterreinen maken landsschapsschoon in Frankrijk steeds schaarser. De torens van de kathedraal van Chartres, eens een baken in het landschap, zijn vanuit het zuiden en westen niet meer te zien. Om de sluipende ondergang van het Franse landschap tegen te gaan, diende de Franse minister van milieubeheer onlangs een wetsontwerp in. Als de wet wordt aangenomen, zal van elk bouwplan voortaan met behulp van fotomontages bekeken worden of het landschap er door wordt aangetast.

In het relatief dunbevolkte Frankrijk is al veel landschap vernield - sommige streken en plaatsen aan de Middellandse Zee, waaronder Saint Tropez en Menton, zijn inmiddels monumenten van ongebreidelde, vaak smakeloze urbanisatie. Ook langs de Atlantische kust is veel landschapsschoon aangetast door oprukkend beton. De welvaartsplaag van tweede huizen, golfbanen en jachthavens (elk kustplaatsje in Normandië en Bretagne heeft er een of wil er een) woedt onverminderd voort. De sluipende ondergang van het Franse landschap is voor een deel de prijs die verbonden is aan de ontvangst van jaarlijks zestig miljoen buitenlandse toeristen en hun deviezen.

De Franse minister van milieubeheer, Segolène Royal, wil aan deze ontwikkeling een einde maken met een wetsontwerp ter bescherming van het landschap. Ze acht de bestaande wetgeving onvoldoende. Een wet uit 1930 beschermt het belangrijkste landschapsschoon, maar heeft een beperkte werking. De wet op de bescherming van de kust uit 1986 wordt sinds kort toegepast. Volgens Royal moet nu ook de waarde van bescheiden landschappen worden erkend.

“Er is een recht op schoonheid. Het kan niet langer worden toegestaan dat bouwwerken en stedelijke uitbreiding de vernietiging van het landschap tot gevolg hebben,” zei Royal bij de presentatie van het wetsontwerp, dat later deze maand wordt ingediend bij de Franse Nationale Vergadering.

Het wetsontwerp-Royal kent twee belangrijke bepalingen. De eerste is dat elke bouwvergunning (die in Frankrijk worden afgegeven door de burgemeester) voortaan een hoofdstuk over de gevolgen van de bouw voor het landschap moet bevatten. De toetsing van het beoogde bouwwerk aan het criterium landschap zal even belangrijk worden als die aan bestaande criteria als veiligheid. Ten tweede zullen alle uitbreidingsplannen voor steden, wijken, industrieterreinen en "brainparks' moeten worden voorzien van een toelichting over de gevolgen voor het landschap. In alle gevallen zullen bij aanvragen voor vergunningen fotomontages of maquettes moeten worden ingediend.

Er moeten uiteraard criteria worden vastgesteld om de invloed van de bouw- en uitbreidingsplannen op het landschap te kunnen beoordelen. Daartoe zullen nationale richtlijnen voor het landschap worden opgesteld na een nationale inventarisatie, waarin met tal van aspecten (natuur, cultuur, traditie) rekening zal worden gehouden. Volgens Royal zullen de burgemeesters, die in Frankrijk rechtstreeks gekozen worden, en de leden van departementale en regionale raden bij het uitvoeren van de wet haar belangrijkste bondgenoten zijn. “Een burgemeester zal zich niet meer alleen voelen als hij het algemeen belang van het landschap wil verdedigen.”

De bescherming van het landschap die minister Royal nastreeft, blijft niet beperkt tot dit wetsontwerp. Op voorstel van Royal is een code van goed gedrag opgesteld in samenwerking met aannemers en projectontwikkelaars. De code is ook ondertekend door de adverteerders die menige uitvalsweg bij Franse steden verzieken met grote reclameborden die soms bij tientallen gelijk het uitzicht op het landschap benemen. Deze "publicité tapageuse' geeft de omgeving van veel Frans winkelcentra een Amerikaans aanzien. Met de nationale Franse elektriciteitsmaatschappij EDF heeft Royal een protocol getekend dat voorziet in een geleidelijke vervanging van lelijke hoogspanningsleidingen door ondergrondse kabels.

tk Respect

De vraag blijft waaruit de esthetische kwaliteit van een landschap bestaat. Waarop kan de burgemeester van een kleine gemeente (Frankrijk kent ruim 30.000 gemeenten) zich beroepen als een grote supermarktketen of een projectontwikkelaar het landschap van zijn gemeente wil veranderen, en daarmee de kwaliteit van het bestaan en de werkgelegenheid bevordert? Segolène Royal en haar medewerkers geloven dat alleen bewustwording en als gevolg daarvan sociale druk het beoogde resultaat, het respecteren van het landschap, kan bevorderen. Daarom schreef Royals ministerie begin oktober een fotowedstrijd uit. De 250 mooiste foto's over "de plek van mijn leven' zullen eind januari met een prijs worden bekroond.

De introductie van het begrip schoonheid van het landschap bij stedelijke ontwikkeling, milieubescherming en het agrarische bedrijfsleven getuigt van een "vermetelheid die de schrik om het hart doet slaan', zoals een Franse krant schreef. Maar het helpt misschien lokaal bij het vormen van een consensus, zegt wethouder M. Delatronchette van de stad Chartres, tachtig kilometer verwijderd van Royals ministerie in Parijs. Delatronchette spreekt uit ervaring. Zijn twintigjarige carrière als "adjunct-burgemeester voor stadsontwikkeling' van Chartres was voor een belangrijk deel gewijd aan de bescherming van een heel bijzonder landschap.

De anderhalf miljoen toeristen die Chartres jaarlijks bezoeken, komen vrijwel allemaal voor de beroemde gotische kathedraal, eeuwenlang het doel van bedevaartgangers. De twee torens van de kathedraal zijn al ver buiten de stad te zien. Op de autoweg vanuit Parijs (A11) en de Route Nationale 10 duiken de torens op ongeveer vijftien kilometer van de stad op uit een golvend landschap dat door boeren is gecultiveerd. In de enorme velden graan in de zomer en groene wintertarwe na de eerste oogst is de kathedraal een baken, zoals een vuurtoren aan zee.

Windrichtingen

In 1983 gaf het Franse ministerie van Cultuur opdracht voor een studie over de manier waarop het uitzicht op de kathedraal van Chartres kon worden veilig gesteld. Een architect beschreef het zicht op de de torens van de kathedraal uit alle windrichtingen. Hij gaf tevens aan hoe de stedelijke ontwikkeling zou moeten verlopen om het zicht op de kathedraal veilig te stellen. Zijn conclusie: “In het rurale, natuurlijke en immense landschap heeft het religieuze symbool een specifieke waarde omdat het veraf is, en richting geeft. (-) Hiermee zal bij elk gebruik van het landschap rekening moeten worden gehouden.”

De agglomeratie Chartres telt slechts 85.000 inwoners, verdeeld over Chartres (42.000 inwoners) en zes omringende gemeenten. Pogingen van het stadsbestuur om van de zeven gemeenten één groot stedelijk district te maken zijn volgens wethouder Delatronchette na twee jaar stukgelopen op "gemeentelijk patriottisme'. Ten oosten en zuidwesten van de stad zijn industrieterreinen en flatgebouwen van niet al te beste kwaliteit verrezen die het uitzicht op de kathedraal benemen. Pogingen van het stadsbestuur van Chartres om met 21 omringende gemeenten af te spreken dat bij bouwplannen rekening gehouden wordt het zicht op de kathedraal, mislukten eveneens.

De toeristen die vanuit het oosten naar Chartres reizen, en dat doen de meesten, kunnen vaststellen dat op het beperkte grondgebied van de stad zelf wel veel gedaan is om vrij zicht op de op een heuvel gebouwde kathedraal te behouden. Tientallen borden met schreeuwende reclame langs de invalsweg werden enkele jaren geleden na overleg met de reclamemakers verwijderd. Straatlantaarns werden vervangen door hoge lichtmasten aan een kant van de weg. Naast de weg kwam een brede strook gras die een sterk ruimtelijk effect geeft. Nieuwe gebouwen in deze omgeving mogen niet hoger dan acht meter zijn.

Chartres is zuinig op zijn kathedraal en restaureert ook zorgvuldig zijn aan de voet van de kerk in een diep dal gelegen eeuwen oude centrum, een van de grootste in Frankrijk. Maar op het "gemeentelijk patriottisme' buiten de stadsgrenzen heeft wethouder Delatronchette weinig invloed. De burgemeesters van de aangrenzende gemeenten hebben elk hun eigen prioriteiten in hun eigen bescheiden landschap zonder kathedralen. Waarschijnlijk zijn ze ook allemaal op hun eigen wijze "bondgenoten' van minister Segolène Royal. Maar wie bewaart het gezicht op Chartres?