Een kind besmeurd met ijslollie; De mooie en griezelige foto's van Sally Mann

Op de foto's van Sally Mann zijn kinderen, haar eigen kinderen, aan het spelen. De kinderen zijn vaak naakt, tot verontwaardiging van onder anderen een televisiedominee die ze wil redden van hun ontaarde moeder. Maar het meest verontrustende is toch de suggestie van geweld die van de foto's uit gaat.

Sally Mann: Immediate Family. Institute of Contemporary Art. 118 South 36th Street, Philadelphia. T/m 31 dec. Inl. 09 - 1215 898 7108.

Sally Mann: Immediate Family. Uitg. Aperture, New York. ISBN 0-89381-518-7. Prijs ƒ 66,15.

De meeste discussies over fotografe Sally Mann hebben geen betrekking op haar werk, maar op haar kwaliteiten als moeder. Sally Mann is in Amerika de meest spraakmakende fotograaf van het moment. Sinds begin dit jaar werden bij haar Newyorkse galerie Houk Friedman meer dan 300 foto's, ter waarde van een half miljoen dollar, besteld. Sally Mann (41) begon acht jaar geleden portretten te maken van haar zeer mooie kinderen, Emmett (nu 12), Jessie (11) en Virginia (7). Voornamelijk 's zomers, rondom het buitenhuisje van de familie, bij de Maury River in Zuidwest-Virginia.

De contrastrijke zwart-wit foto's zijn prachtig van sfeer en roepen nostalgie op naar een verre, gelukkige kindertijd. Ze hebben iets tastbaars: katoen "voelt' bijna als katoen, modder als modder, huid als huid; je ruikt het gras. De kinderen zijn vaak naakt. Penisvormige pompoenen en drogende morellen zijn enkele van de opvallende rekwisieten.

Het feit dat Mann ongegeneerd de sensualiteit van haar eigen kinderen laat zien, was op zichzelf al voldoende voor de curatoren van de gezaghebbende Whitney Biennale 1991 in New York om haar werk op een verdieping vol politieke kunst te hangen. De Wall Street Journal bestond het een foto van de vierjarige Virginia af te drukken met zwarte balkjes over ogen, tepeltjes en genitaliën. Bedreigend voor het gezin Mann zijn zowel de televisiedominee die poogde een tentoonstelling te laten sluiten en de gedachte opperde dat "haar kinderen gered zouden moeten worden', als de geleerden op het gebied van de Vrije Meningsuiting, die hopen dat Mann zich beschikbaar zal stellen om de bijzonder strenge Federale wet op het gebied van de kinderpornografie aan te vechten. (Iedere Federale aanklager waar dan ook in het land kan een zaak beginnen tegen haar in Virginia; haar foto's en apparatuur in beslag nemen, en haar kinderen dwingen zich te onderwerpen aan psychiatrische en fysieke evaluatie).

Verontrustender dan het bloot in Mann's foto's is echter de suggestie van geweld. Behalve spelende kinderen registreert ze kleine drama's uit de kindertijd. Hoe meer je kijkt, hoe meer je bij zelfs de onschuldigste tafereeltjes, zoals van een kind dat in bed geplast heeft, een ruggetje met waterpokken, of een bloedneus, een eng verhaaltje kunt verzinnen. Zoals bij "dirty Jessie, 1985' waar Jessie op haar rug ligt op met dode bladeren bezaaid gras. Ze is naakt, op kaplaarzen en een broekje na. Het broekje is de witste vlek in de foto, de blik wordt het eerst naar het kruis van het kind getrokken. Gezicht en een been, dat ligt in een scherpe, geknakte hoek, zijn vuil. In het op Edward Weston genspireerde "Popsickle Drips, 1985' zien we Emmetts torso; benen en onderbuik zijn besmeurd met zoals de titel zegt, gemorste ijslolly. In een andere foto lijkt Virginia aan een touw van een boom te hangen.

Haak

De meeste foto's zijn, ondanks hun pretentie van spontane documentatie, zorgvuldig geënsceneerd, zij het naar aanleiding van een bepaalde situatie. Mann werkt met een 8 bij 10 plaatcamera; het duurt wel 20 minuten voordat een instelling goed is. De schokkendste foto in het boek, is "Hayhook, 1989'. Het naakte lijf van de toen zevenjarige Jessie hangt als een witte lap vlees van een haak; verderop op de houten veranda zitten een paar onverschillige, geklede volwassenen. Dit is nou juist de foto, vertelt Mann, die nog het meest in de buurt komt van een kiekje. Die haak hing daar gewoon, de kinderen deden er de hele middag oefeningen, zoals je in een tunnel moet jodelen. De camera stond toevallig al opgesteld.

In het propvolle auditorium van het museum toont de tengere Sally Mann zich een geroutineerd spreekster. Er valt veel te lachen. Het blijkt dat er voor haar weinig verschil is tussen de "echte' of gedramatiseerde werkelijkheid. Consequent, althans voor dit publiek, laat ze ook dia's zien van zichzelf zwanger, Virginia barend en, onder groot gelach, een miniserie waarop echtgenoot Larry een vasectomie (sterilisatie) ondergaat. Als ik later beken dat ik nogal wat moeite had met de intimiteit van dit laatste, is ze oprecht in me teleurgesteld: “Ik dacht, dat alle Europeanen zo vrij waren, niet zo gestoord als Amerikanen.”

Geboorte, ontluikende of ontloken seks en dood zijn de thema's die door al haar werk spelen. “Mijn verontschuldigingen” zegt ze “dit is zo verschrikkelijk pijnlijk” bij een inderdaad melodramatisch beeldverhaal over een meisje dat "zich voorbereidt op haar eigen dood' (waarbij ze van een ander meisje een "doodskus' krijgt in de nek). Ze laat foto's zien uit haar eerdere boek "At Twelve,' uit 1988. Een mooie treurige foto, van een zwart meisje met een echte baby op een bed in een kamer vol poppen. “Ik ging naar de huurkazernes, ik hoefde niet lang te zoeken om een meisje te vinden dat op haar elfde een kind gekregen had.” Bij een andere foto valt alle aandacht op het strakke broekje van een meisje van wie het hoofd ontbreekt. Ze staat naast een stoel met een oude, gescheurde foto van een stuurs kijkend, veel zediger gekleed meisje. "Hoe volwassen waren die meisjes, vergeleken bij hun grootmoeder.'

Houten penis

Mann toont een ontroerende foto van haar vader, dood, met een kransje van wilde bloemen die een van de kinderen om zijn arm gedaan had. Ze benadrukt ook in haar boek de invloed van haar vader, een excentieke plattelandsdokter, zonder valse schaamte over zaken des vlezes of des doods. Een amateurkunstenaar, wiens idee van een kerstdecoratie bestond uit een houten penis en twee kerstballen. Haar familie leefde, schrijft ze, volgens het motto van Rhett Butler in Gone with the Wind: “a reputation is something people with character can do without”. Waar nu de kinderen Mann naakt rondhollen, daar groeiden ook Sally en haar broers op als "kinderen in het wild'. Haar vader nam ook naaktfoto's van haar. Ze kreeg, naar aanleiding van haar "bekentenis' in de Sunday Times Magazine dat ze zelf weinig jeugdherinneringen heeft, "een lange en aardige brief' waarin geopperd wordt dat ze zelf slachtoffer was van incest.

Sally Mann lijkt vooral de rol van excentriekeling, in de zuidelijke staten een meer voorkomend fenomeen, van haar vader te willen overnemen. Geen interview laat de deurbel van de familie Mann onvermeld, een rode tepel in een kleine borst. Toch aarzelde ze over de publikatie van Immediate Family. De kinderen waren daar zeer verontwaardigd over. Jessie en Emmett werden naar een psycholoog gestuurd, die moest bepalen of ze de mogelijke repercussies wel begrepen. Ze hadden ook het vetorecht over bepaalde foto's. De foto van een hoofdloos naakt met prominente jongenspenis, met "stupid white things' (sokken) over de armen, werd door Emmett afgewezen, omdat hij vond dat hij erop uitzag als een "geek' (een kermisattractie). De recente foto's van Mann, zoals een serie waarop de blote rug van haar moeder te zien is, zijn een stuk gematigder.

“Emmett's ongeluk [in 1987 werd hij voor haar ogen door een auto aangereden] schudde me wakker. Ik had het gevoel dat het een soort straf was, omdat sommige foto's niet "echt' waren. Mensen vonden dat er met ze gespeeld werd. Ik kan zelf ook nauwelijks kijken naar sommige van die foto's. Na 1988 gebeurde er ook niet zo veel met de kinderen. Ze komen zelf als ze gewond zijn, ik ben van hun medewerking afhankelijk. Mijn foto's kunnen gebruikt worden om mensen te confronteren met hun eigen vooroordelen, zo lang het geen afbreuk doet aan de emotionele en fysieke gezondheid van mijn kinderen.”

Een van de meest venijnige reacties op haar werk was van een vrouw die zich opwond over wat zij in de gezichten van de kinderen meende te lezen: "geen liefheid, maar een koude blik, het zijn gemene kinderen'. Gelukkig. In zoverre de foto's voer zijn voor voyeurs, de kinderen kijken tenminste zelfverzekerd en nogal uitdagend terug.