Europese computerkoper verkeert in diepe shock

Europa was voor de grote automatiseringsbedrijven de afgelopen paar jaar een continent waar nog iets te verdienen viel. Maar valutacrisis en een zich verbreidende recessie leiden nu ook tot een Europese kopersstaking.

Donkere wolken pakken zich samen boven de Europese computermarkt. De afgelopen weken gaven een paar van de grootste automatiseringsbedrijven die actief zijn in West-Europa, waaronder IBM en het Franse software-huis Cap Gemini Sogeti, onverwachte noodsignalen.

De verkoop blijft achter bij de prognoses. De winsten staan onder druk. Personeelsinkrimping grijpt om zich heen. Marktdeskundigen hebben hun voorspellingen over de groei op de 120 miljard dollar (210 miljard gulden) grote Europese markt bijgesteld. Voorzagen ze enkele maanden nog vier tot vijf procent groei, nu gaan ze van een karige twee procent uit. Belangrijke oorzaak: veel bedrijven stellen de aanschaf van nieuw materiaal uit, geschrokken als ze zijn van de opschudding die de valutamarkten in september beroerde en van het verslechterend economisch klimaat in Europa.

Veel afnemers in het Europese bedrijfsleven verkeren in “een soort verlammende shock” aldus Ninean Eadle, president van de Europese tak van het Britse ICL, een onderneming gelieerd aan de Japanse computergigant Fujitsu. Verbijsterd door de onzekere, sombere economische vooruitzichten, “geven de mensen geen geld uit tenzij het niet anders kan. Een ontzettende hoeveelheid [aankopen] wordt uitgesteld. Het ziet er minnetjes uit, en het is er sinds het valuta-debâcle niet beter op geworden,” vervolgt Eadle, duidend op de breuk die twee maanden geleden is ontstaan in het Europese Monetaire Stelsel.

De grote vraag voor de directies van ondernemingen in de computerbranche is nu of het om een tijdelijke stoornis gaat òf dat de nu al twee jaar durende teruggang, waarvan men hoopte dat de markt zich nu zou herstellen, doorzet. Het antwoord bepaalt wat gebeurt met winsten, aandelenkoersen en werkgelegenheid in een bedrijfstak die tegenwoordig rechtstreeks verantwoordelijk is voor twee procent van het bruto nationaal produkt van de Westeuropese landen.

Voor de vanuit de Verenigde Staten geleide multinationals die Europa domineren zou een verdere marktdaling afroming van de vetste winsten betekenen. Voor IBM bij voorbeeld is Europa al sinds 1986 de belangrijkste winstbron.

Wat ook de ontwikkelingen op de korte termijn zullen zijn, volgens veel marktvorsers en ondernemers zijn er fundamentele veranderingen op til die in tal van sectoren een eind zullen maken aan de wittebroodsweken van de Europese computermarkt. Jarenlang was Europa een walhalla, waar menige Amerikaanse en Japanse computerfabrikant, die het in eigen land zwaar te verduren had, graag zijn heil zocht. Europa bood een stabiele, groeiende vraag, geringe concurrentie, opgeschroefde prijzen en dikke winsten. Een computer bracht in Europa dikwijls zo'n veertig procent meer op dan in de Verenigde Staten.

De concurrentie is nu harder. De marges zijn smaller. Een maandenlange prijzenoorlog heeft de gemiddelde prijs van vooral personal computers in Europa nog verder doen afkalven dan in de VS.

“Sommige mensen gaan ervanuit dat de markt, wanneer dit [tijdelijke tumult] voorbij is, snel zal terugkeren naar de gezonde groeicijfers van de jaren '80, maar wij geloven niet dat het zo zal gaan,” zegt Martin Hingley, branche-analist te Londen voor International Data Corporation (IDC), een instituut voor marktonderzoek in Framingham, Massachusetts. Hooguit komt er volgens hem een lcht herstel. “Maar dat zal nog een paar jaar kunnnen uitblijven.”

Pag 14: Koper let scherper op rendement

Overigens zijn er nog wel lichtpuntjes: personal computers verkopen beter dan mainframes,de grootste computers waarvoor analisten in Europa dit jaar een omzetdaling van 7,5 procent verwachten. De Amerikaanse PC-fabrikant Compaq Computer Corporation meldde onlangs bij voorbeeld een stijging met veertig procent van zijn verkopen op de Europese markt.

Andreas Barth, verantwoordelijk voor Compaqs Europese activiteiten, zegt verdere voortzetting van deze sterke groei te verwachten - voor zijn bedrijf althans, vermoedelijk niet voor de PC-markt als geheel. Hij voorspelt dat het aantal verkochte PC's volgend jaar, wereldwijd, een relatief geringe groei van tien procent te zien zal geven. Door voortdurende prijsdalingen zal de totale omzet in PC's waarschijnlijk gelijkblijven.

Ondanks de problemen bij Cap Gemini, Europa's grootste producent van computerprogrammatuur, zal de omzet in professionele automatiseringsdienstverlening dit jaar nog met een flinke negentien procent groeien tot 5,7 miljard dollar, een kleine 10 miljard gulden, schat marktonderzoeker Dataquest. In een recessie wenden ondernemingen zich vaak tot computerdienstverleners (adviseurs, analisten, programmeurs) om ideeën waardoor ze meer rendement uit hun investeringen in automatisering kunnen halen. “We zien het bestedingspatroon in ons voordeel verschuiven”, zegt John Bateman, directeur Europa bij General Motors-dochter Electronic Data Systems, een van de grootste dienstverleners in automatisering ter wereld.

Het globale beeld blijft echter somber, zoals te zien is aan een van Ierlands grootste computerkopers, Allied Irish Banks (AIB). Het bankenconsortium heeft de afgelopen maanden geen grote uitgaven meer gedaan aan computers, en de begroting voor komend jaar is geïnspireerd door soberheid.

“Iedereen let veel beter op wat hij koopt”, zegt Tim Lane, directeur informatie-technologie en strategische planning bij AIB. De onderneming zet de aankoop overigens niet stil; het programma bij voorbeeld voor de vervanging van de negen jaar oude computersystemen bij de filialen worden voortgezet. Maar “er wordt veel scherper op het zakelijk rendement gelet” bij iedere aanschaf, aldus Lane. Daarbij moeten de computerkopers wel een puzzeltje oplossen dat de beroering op de automatiseringsmarkt met zich meebrengt: welke leveranciers zullen de malaise overleven? Dat is relevant, omdat door hen geleverde apparatuur ook onderhouden en gerepareerd moet kunnen worden. “Je moet een besluit nemen waarbij je de kostprijs afweegt tegen de vraag of de leverancier het hoofd boven water zal houden” zegt Lane.

De moeilijkheden op de Europese markt begonnen eigenlijk al in 1990, maar ze betroffen toen hoofdzakelijk de zwakste partijen: de Europese computerfabrikanten, op de wereldmarkt overvleugeld door Amerikaanse en Japanse rivalen. Zo noteren het Franse Compagnie des Machines Bull en het Duitse Siemens-Nixdorf Informationssysteme al sinds twee jaar verliezen. Een zegsman bij Siemens-Nixdorf, gevraagd naar een voorspelling, grinnikt en zegt: “We hebben de afgelopen twee geleerd dat het geen zin heeft om prognoses te geven, want wat je ook denkt, de ontwikkelingen gaan toch in een andere richting.”

Inmiddels bevindt hij zich in een groot gezelschap: Digital Equipment Corporation, dat vorige maand een verlies van 260,5 miljoen dollar publiceerde over het op 26 september afgesloten eerste kwartaal van zijn boekjaar, constateerde dat de verkoop in de vier belangrijkste Europese landen “de laatste twee à drie kwartalen relatief stabiel” is geweest, aldus een zegsman. De vooruitzichten? “Als we naar de Europese economie kijken, dan komen er zware tijden aan.”

Maar het akeligste nieuws kwam vorige maand van 's werelds grootste computeronderneming, het in Armonk (New York) gevestigde IBM: een verrassend verlies van 2,78 miljard dollar over het derde kwartaal. De schuld ervan wordt ten dele gegeven aan de “economische opschudding in Europa”. Frank Metz, IBM's financiële topman, zei tegen analisten dat men “wegens de enorme onzekerheid over de prijzen van geld en valutarisico's de laatste week van september gewoon is opgehouden met dingen kopen.”

In een recent memorandum aan alle Europese werknemers van IBM herhaalde de in Parijs zetelende directeur voor Europa, Renato Riverso, het betoog van Metz. Hij voegde daaraan de onheilspellende mededeling toe dat het effect van de economische troebelen in Europa op IBM “groter is dan voorzien, en misschien groter dan het had moeten zijn”. Volgens Riverso is, gezien de “onzekere” economische vooruitzichten, IBM's nu anderhalf jaar lopende Europese herstructureringsplan van des te groter belang. Een zegsman wilde deze uitspraak niet nader toelichten.

Een andere zware domper was het bericht dat Cap Gemini Sogeti (CGS) over het eerste halfjaar een winst behaalde van 142,5 miljoen franc (47 miljoen gulden), twintig procent minder dan vorig jaar. De omzet steeg weliswaar met 18 procent tot 5,89 miljard franc (1,95 miljard gulden), maar uitsluitend door de overneming van de Nederlandse marktleider Volmac en het Zweedse Programmator. CGS deelde mee dat “verlichting van de huidige crisis” niet zal komen voor begin 1994, en dat de onderneming volgend jaar zou beginnen met de uitvoering van een al voorgenomen reorganisatieplan, gericht op kostenbesparing en grotere flexibiliteit.

Branche-deskundigen wijten een groot deel van CGS' problemen aan interne ondoelmatigheid en niet aan een algemene malaise in de sector computerdiensten. CGS' concurrenten mogen hopen dat dat inderdaad zo is.

De afgelopen maanden heeft een aantal ondernemingen in automatiseringsdiensten het oog laten vallen op Europa, in de hoop een aandeel te verwerven in wat tot voor kort als een lucratieve markt werd gezien. Van de partij zijn onder meer het Amerikaanse Computer Sciences Corporation, EDS en IBM, maar ook een groeiend aantal telecommunicatiebedrijven op zoek naar nieuwe horizonten. De jongste mededinger is France Télécom, het Franse staatstelefoonbedrijf dat, zo zeggen CGS-functionarissen, onderhandelt over de verwerving van een minderheidsbelang in CGS. Iedereen gaat af op wat de wijze mannen zeggen over de groei van de professionele automatiseringsdienstverlening: zowel dit als volgend jaar negentien procent.

Michel Jalabert, lid van CGS' drie man sterke presidium, houdt echter staande dat de stagnatie bij dit bedrijf tekenend is voor de hele branche. De problemen wortelen dieper dan in de incidentele onrust op de valutamarkten. Cliënten van CGS hebben deze zomer al besloten te bezuinigen, maar bij CGS ging men dat pas voelen in september, na de vakantieperiode. “Computergebruikers zijn allemaal uitermate prijsbewust geworden”, zegt Jalabert. “Ze vragen: hoeveel moet ik betalen en wat krijg ik ervoor terug?”

© Copyright Wall Street Journal