Muzikaal tijdsbeeld van nazi-Duitsland

Concert: Ebony Band o.l.v. Werner Herbers, met zangers uit het Groot Omroepkoor. Solisten: Franciska Dukel, sopraan, en Mario Veldpape, bariton. Programma: muziek gecomponeerd voor de radio door Jerzy Fitelberg, Erwin Schulhoff, Hanns Eisler, Edmund Nick en George Antheil. Gehoord: 24/11, Concertgebouw, Amsterdam.

Toen hoboïst Werner Herbers in '88 werd gevraagd het openingsconcert te organiseren voor de tentoonstelling "Entartete Musik' werd de basis gelegd voor het ensemble dat kort daarna de naam Ebony Band kreeg. Werner Herbers begon te spitten en hij stuitte op een goudmijn: muziek van door de nazi's verworpen componisten die het ensemble nu al drie seizoenen bezig houdt. Hoe meer partituren er worden opgeduikeld, hoe meer invalshoeken er mogelijk blijken.

Gisteravond leidde dit opnieuw tot opwinding en verbazing bij het programma rond het thema 'radio'. Van de zeven uitgevoerde werken, alle rond 1930 geschreven in opdracht van de Duitse radiozenders, beleefden vijf gisteren hun Nederlandse première: muziek die een schrijnend tijdsbeeld oproept waarin profeten hun onheilsboodschap verspreidden via mars-achtige persiflages en tingelende cabaretliedjes.

"Ja, das Tempo der Zeit kostet Geld. Und wer Geld hat, der kann es sich kaufen, (...) und wer kein's hat, der muss eben laufen', dicht David Weber quasi onschuldig in Hanns Eislers cantate Tempo der Zeit. Met een venijnige klap op het drumstel, ketsende blazersaccoorden of een simpel deuntje dat nergens toe leidt geeft Eisler muzikaal commentaar.

De cantate van Eisler, zijn "Unterhaltungsmusik', de liedjes van Erwin Schulhoff en Edmund Nick, zij hebben alle die geraffineerde eenvoud gemeen waarmee een groot radiominnend publiek werd bereikt. Bij de eerste officiële Duitse radiouitzending in 1923 waren er naar schatting zo'n tweehonderd luisteraars, maar al rond 1930 had de hele bovenlaag van de Duitse bevolking een radio. In die jaren waarin de nazi's een spurt maakten naar de macht, klonken overal in de huiskamers deze maatschappij-kritische teksten, op muziek gezet in een "Funkeigen' idioom, speciaal geschikt voor radiouitzending en geschreven in opdracht van de Duitse radio.

Het bleek gisteravond bij het concert van de Ebony Band toch weer mogelijk, je te verbazen over de wijze waarop in Duitsland een rijke en ongelooflijk scherpzinnige cultuur werd vernietigd.