Henny Orri vertelt Hermann Brochs geschiedenis over de dienstmaagd Zerline; Vrijerij met de minnaar van Mevrouw

Voorstelling: De geheimen van de dienstmaagd Zerline, van Hermann Broch. Spel: Henny Orri en Hans Kuyper. Decor: Herman van Elteren. Bewerking en regie: Theo Kling. Gezien: 24/11 in schouwburg Het Park, Hoorn.

“Je moet het de mannen naar de zin maken,” zegt de dienstmaagd Zerline en ze legt nog weer eens schone lakens klaar, “want daarvoor ben je nou eenmaal een vrouw. Maar begrijpen? Niets. Ach, je moet gewoon leven. Niet denken.” De voorstelling is op dat moment nog maar een paar minuten oud en haar portret is al getekend. Ze is één van de Schuldlosen uit het gelijknamige boek van Hermann Broch (1886-1951), het panorama van de berustende, verre van opstandige Duitsers uit de jaren twintig die zich alleen met zichzelf en hun eigen wereldje bemoeiden - zonder in de gaten te hebben hoe achter hun rug de jaren dertig werden voorbereid. Ze heeft een verhaal en dàt beheerst haar leven, niets anders.

De biecht van de dienstmaagd is een hoofdstuk dat zich als een theatermonoloog van de context laat losmaken, maar daarmee wilde regisseur-bewerker Theo Kling niet volstaan. Hij haalde elders uit het boek de figuur A. en gaf die een persoonlijk belang bij de geschiedenis van Zerline. Meestal beperkt de jongeman zich tot luisteren, maar zijn aanwezigheid vuurt háár aan tot doorpraten, erotiseert haar en bevestigt haar in het belang van haar verhaal. En bovendien kon Kling hem af en toe zo'n Broch-filosofie vol woordherhalingen over de tijd, het leven, de geringe afstand tussen mooi en lelijk en de vuiligheid achter veel fraaie façades in de mond leggen.

Zerline is in deze vorm typisch een tour de force voor een actrice als Henny Orri, die het complete scala van menselijke emoties kan doorlopen zonder in sjablonen te vervallen. Met een licht sloffende tred, maar vuriger naarmate haar herinneringen hitsiger worden, vertelt ze van haar heftige vrijerij met de minnaar van haar werkgeefster en haar hunkering naar de wettige echtgenoot van die mevrouw. Het is een ingewikkeld verknoopt verhaal, waarmee ze verklaart waarom haar handelen door wraakzucht wordt bepaald, maar waarvan niet eens helemaal vaststaat in hoeverre ze het zelf heeft verzonnen (per slot van rekening is het woord dienstmaagd dubbelzinnig). “Hoeveel dingen die je kunt vergeten, moet je niet doen voordat je iets doet dat je altijd bij zal blijven?” vraagt ze zich hardop af.

Orri hoeft de woorden doorgaans maar heel even aan te raken om ze hun doel te laten treffen en doet dat met superieur overwicht. Tot in de kleinste details - een bijna ongemerkt kniksje als het over Mevrouw gaat - kleurt ze de dienstbode in haar kruiperige onderdanigheid. Hans Kuyper speelt met passende terughoudendheid de haast anonieme jongeman die dat allemaal over zich heen krijgt.

Ze maken van De geheimen van de dienstmaagd Zerline glashelder teksttoneel, ondersteund door niets dan een zwarte ruimte, diagonaal in tweeën gesplitst door een liggende en opstaande baan wit. Ik heb alleen niet kunnen ontdekken hoe Kling waarmaakt wat hij in het programmaboekje zegt na te streven: in deze bewerking de strekking van de complete Schuldlosen overeind te houden. Los van de rest van het boek zag ik hier geen Broch meer, alleen die ene dienstbode, wier eeuwige raadsel intact is gebleven.