Donkere dagen...

WEST-EUROPA staat voor ingrijpende aanpassingen nu de economische concurrentie uit alle windrichtingen komt en, voor het eerst in tien jaar, de welvaartsstaat niet langer gevoed wordt door vanzelfsprekende groei.

De politieke ontreddering die zich op het ogenblik voordoet, in Nederland en in de rest van West-Europa, ligt in het verlengde van de onzekere economische vooruitzichten. Het overzichtelijke na-oorlogse wereldbeeld is ingehaald door de omwentelingen in Oost-Europa en de opmars van de Derde wereld. Niet langer zijn de Verenigde Staten en Japan de enige concurrenten waar Europa rekening mee moet houden. De succesvolle hervormingslanden in Oost-Europa verleggen hun handelsstromen naar het Westen; de Oostaziatische "tijgers' vermenigvuldigen zich in aantal en kracht. Ondernemende mensen uit achtergestelde Oosteuropese of Derde-wereldlanden zoeken een beter bestaan als (illegale) immigranten binnen de beschermde muren van de Europese markt.

Zo heeft de Westeuropese welvaartsstaat vrij plotseling talrijke tegenstanders gekregen. De lage dollar vergroot de Amerikaanse concurrentiekracht, de Japanners hebben de exportmachine in een hogere versnelling geschakeld nu hun binnenlandse markt stagneert. In de "sweat shops' van het Verre Oosten snorren de naaimachines voor de export van confectie. Polen, Hongarije en Tsjechoslowakije overspoelen West-Europa met goedkoop staal en chemische produkten die vroeger naar de Sovjet-Unie gingen. Aan de onderkant van de arbeidsmarkt, waar het beschikbare werk verdrongen is door uitkeringen, grijpen immigranten hun kans.

DE EERSTE REACTIE op een bedreiging is een afwerend gebaar. In de economische politiek vertaalt zich dat in de roep om afscherming van de markt of ondersteuning van bedrijven in nood, opwinding over illegalen, opleving van de gedachte dat de overheid de economie kan vrijwaren van onaangename ontwikkelingen. Tegelijkertijd nopen de economische omstandigheden overheden om het mes te zetten in sociale voorzieningen en de overheidsfinanciën te saneren. Deze twee tegenstrijdige bewegingen doen zich op het ogenblik overal in West-Europa voor. Ze worden verscherpt door de internationale terugslag in de economie die langer duurt en zich verder verspreidt dan in beroepsmatig optimistische voorspellingen werd aangenomen. Als door lagere groei minder méér beschikbaar is, loopt de sociale herverdelingsmachine vroeg of laat vast.

Dus zet Frankrijk zich schrap in de GATT-onderhandelingen ter bescherming van de boeren, ruziet Duitsland over de verdeling van de financiële pijn van de eenwording, weet Groot-Brittannië zich geen raad met verlieslijdende kolenmijnen, worstelt Italië met de opruiming van de georganiseerde staatscorruptie en tobt Nederland met de aanpassing van het stelsel van sociale zekerheid.

...en stimuleringsbeleid

HET PROBLEEM van Europa is dat het te duur is geworden. De subsidies voor landbouw en industrie zijn onhoudbaar als andere producenten op de wereldmarkt goedkoper oliehoudende zaden, textiel of staal aanbieden. Het sociale zekerheidsstelsel dat na de oorlog is opgebouwd, was bedoeld voor een samenleving waarvan afscheid is genomen. Met open binnengrenzen in de EG en met mazen in de buitengrenzen valt geen onbeperkt zekerheidsstelsel te handhaven. Alleen al die verschuiving wijst in de richting van grotere particuliere verantwoordelijkheid voor eigen zekerheid.

Ook met loonkosten prijst West-Europa zich uit de markt. Hoge bruto loonkosten, opgeschroefd door sociale premies, royale vakanties, ATV- en VUT-regelingen vergroten de druk op ondernemingen om hun produktiebedrijven over de grens te vestigen.

Deze herstructurering moet plaatshebben op het moeilijkst denkbare moment. De internationale economie hangt boven het ravijn van een recessie en het pad omhoog is nog niet gevonden. De omwentelingen in Oost-Europa van 1989-'90 hebben politieke verwarring opgeleverd en economische plannen in duigen gegooid. Het EG-project voor monetaire eenwording, waaraan al vòòr de val van de Muur werd gewerkt, is niet opgewassen tegen de onverwachts hoge uitgaven voor de hereniging van Duitsland. Bijgevolg is de Duitse rente tot een na-oorlogs hoogtepunt gestegen waardoor het Europese Monetaire Stelsel afgelopen september uit elkaar is gespat en het project voor één Europese munt zware averij heeft opgelopen.

DE DRIE motoren van de wereldeconomie - de Verenigde Staten, Japan en Duitsland - sputteren. Alle drie hebben ze te maken met de verwerking van excessen uit het recente verleden. In de Verenigde Staten betreft dat de opdroging van de kredietverlening zolang de banken niet hersteld zijn van de klappen die ze eind jaren tachtig hebben opgelopen. Japan weet zich geen raad met de verwerking van de doorgeprikte zeepbel van de speculatie-economie en is niet langer de belangrijkste financiële bron in de wereld, maar kapitaal-importeur. De opruiming van de communistische puinhopen ten oosten van de Elbe heeft Duitsland financieel uit het lood geslagen. Deze uitholling van de financiële sectoren in de VS en Japan en de verlamming in Duitsland maken de vooruitzichten niet rooskleurig.

In West-Europa kiest een toenemend aantal landen noodgedwongen voor de uitweg van devaluatie. Na de recente herschikkingen in het EMS zijn Italië, Groot-Brittannië en de Iberische landen goedkoper geworden. Met een lagere munt hopen ze hun economieën aan te zwengelen. De Europese Commissie pleit intussen voor opvoering van de investeringen in infrastructuur. Commissie-voorzitter Delors volgt daarmee de plannen van Bill Clinton voor de stimulering van de Amerikaanse economie. Het probleem in Europa is dat Duitsland al een reusachtig infrastructureel project uitvoert met de wederopbouw van Oost-Duitsland en dat overigens geen enkel land extra geld kan vrijmaken zonder ingrijpende verschuivingen op zijn begroting.

DE RISICO'S zijn uitzonderlijk groot nu zich in geen van de drie economische blokken signalen van duurzaam herstel aftekenen. Aanpassing is daarom onvermijdelijk. Politiek en sociaal doet dat pijn, maar economische stagnatie dwingt om keuzes te maken die niet langer vooruitgeschoven kunnen worden.