Cos fan tutte

Mozart's Cos fan tutte in de uitvoering van de Nederlandse Opera, zoals die in Amsterdam wordt gegeven maakte ook op mij een "overweldigende indruk' in de woorden van Kasper Jansen (NRC Handelsblad, 5 november).

Aan zijn opmerkingen over de enscenering wil ik iets toevoegen. Manet's Le déjeuner sur l'herbe wordt hier niet voor niets met een vulkanisch ogende berg als achtergrond getoond. Verwijst de regisseur misschien naar de geschiedenis van Acis en Galatea? Die geschiedenis is opgetekend door Ovidius in zijn Metamorfoses, boek 13. In het uit Sicilië stammende verhaal worden karakters met landschappen geïdenti- ficeerd.

Galatea, een zeenimf verleidt Acis, een schaapherder. Hierdoor wordt de door Galatea versmade cycloop Polyphemus, een eenogige reus, gepersonificeerd door de berg Etna, jaloers. Hij gooit in zijn woede een rotsblok naar het verliefde paar en Acis wordt gedood. Galatea schenkt Acis echter het eeuwige leven door hem in een fontein te veranderen. Door van het water te drinken vormen zij alsnog een eenheid en daardoor wordt het landschap tot nieuw leven verwekt.

Manet kende wellicht dit verhaal, daar hij en zijn tijdgenoten bekend waren met het schilderij van Poussin over dit onderwerp: Paysage avec Polyphème, eveneens met de berg als achtergrond. Maar ook Mozart kende het, want reeds in 1780 had hij een oratorium van Händel over Acis en Galatea bewerkt en opnieuw uitgegeven. Elementen uit dit verhaal: de natuur, het water, de vulkaan, maar vooral de rots vinden we in libretto, muziek en enscenering van Cos fan tutte terug.

Het thema: de innerlijke eenheid van het vrouwelijke en het mannelijke wat dan tot een vernieuwende persoonlijkheid leidt, was hem en Lorenzo Da Ponte bekend uit de vrijmetselarij en heeft hen wellicht geïnspireerd tot de Cos fan tutte. Dit thema komt later in Die Zauberflöte nog duidelijker naar voren.

Zo gezien worden in Fiordiligi en Dorabella als ook in Gugliemo en Ferrando aan het eind van het stuk opnieuw, maar nu bewust het vrouwelijke en het manlijke verenigd, namelijk wanneer Don Alfonse zegt: Hier jullie handen: jullie zijn bruid en bruidegom. Omhels elkaar en zwijg. (In Mozart's tijd moest dit thema geheim blijven).

Bij dit thema past dan Mozart's uitbundige finale. Uit woede werpt Polyphemus (de vulkaan) nog eenmaal zijn rots, waarna het sterrenbeeld Maagd, symbool van eeuwige vernieuwing aan de nachtelijke hemel voorbijtrekt.