Subsidiariteit brengt Europa bij de burger

In het debat in de Tweede Kamer over de goedkeuring van het Verdrag van Maastricht heeft de Kamer voor zichzelf een recht van instemming bedongen voor bepaalde onderdelen van het Verdrag. Twee aspecten van subsidiariteit (Europa treedt slechts op indien en voorzover de Lid-Staten zelf niet adequaat kunnen optreden) en transparantie (doorzichtigheid van besluitvorming) zijn echter in dat debat niet of nauwelijks uit de verf gekomen. Dat wekt enige verbazing. In de eerste plaats immers kan subsidiariteit het Europees bestuur dichter bij de burger brengen, indien het Comité van de Regio's zijn rol goed speelt. In de tweede plaats kan transparantie het Europees bestuur dichter bij de burger brengen, mits dit begrip op adequate wijze nader wordt uitgewerkt.

In ons land heeft het begrip subsidiariteit een belangrijke rol gespeeld bij de opvattingen over de verhoudingen tussen rijk, provincies en gemeenten. Zo verwoordde Thorbecke deze verhouding in zijn Aanteekening op de Grondwet van ruim anderhalve eeuw geleden reeds als volgt: “Zij (de Grondwet) wil, dat de algemeene regering onverdeeld behoore aan het geheel; dat niet zij handele voor provinciale of plaatselijke gemeente, waar deze handelen kan voor zich zelve”. Men bedenke dat deze gedachte reeds in 1841 werd gepubliceerd, ruim voordat de pauselijke encycliek Quadrigesimo Anno (1931) het begrip subsidiariteit, afkomstig uit de leer van Thomas van Aquino, voor de katholieke sociale leer nader uitwerkte.

In de discussie over de betekenis van het begrip subsidiariteit gaat het vooral om de verhouding tussen de Lidstaten en de Europese Instellingen. De Commissie fungeert in die discussie als kop van jut en de Lidstaten zijn hun aandeel in de totstandkoming van soms gedetailleerde EG-regelgeving (een zeer aanzienlijk deel van de Europese regelgeving kwam tot stand op aandrang van de Lidstaten zelf) vergeten. De uitleg van het begrip subsidiariteit vergt echter ook aandacht voor de rol van de regionale en lokale overheden in Europa. Het Verdrag erkent dit aspect van subsidiariteit door de instelling van het Comité van de Regio's.

De Nederlandse provincies en gemeenten zullen vertegenwoordigd zijn in dit nieuwe Comité van de Regio's, een belangrijk adviesorgaan van Commissie en Raad. Vooral de Duitse deelstaten die op bepaalde terreinen zelfstandige bevoegdheden hebben en in Duitsland een sterke politieke positie hebben door hun vertegenwoordiging in de Bondsraad, hebben krachtig aangedrongen op de totstandkoming van dit Comité. Ook de Vlaamse en Waalse gemeenschappen en gewesten in het zich federaliserende België ondersteunden de instelling van het adviesorgaan.

Nederland is evenals zijn buurlanden gebaat bij het nieuwe Comité. Het Comité zal, naar ik op grond van zijn samenstelling verwacht, in zijn adviezen de eigen opvattingen van de lokale en regionale overheden over de subsidiariteitsaspecten van voorgenomen EG-regelgeving en EG-besluiten naar voren brengen. Het Comité kan daarmee een belangrijke bijdrage leveren aan de ontwikkeling van een directe relatie tussen de Gemeenschap en het bestuurlijk niveau dat het dichtst bij de burgers staat. Dat brengt het Europese bestuur nog niet helemaal, maar wel veel dichter bij de burger.

Het belang van de burgers en hun gekozen vertegenwoordigers is verder gediend met een - op Nederlands initiatief - bij het Verdrag van Maastricht opgenomen verklaring over de vergroting van de doorzichtigheid (transparantie) van het bestuur op Europees niveau. Deze verklaring vraagt om een regeling van het recht op toegang tot informatie bij de Instellingen en organen van de EG. Ook ten aanzien van de openbaarheid van bestuur had Thorbecke opvattingen die nog altijd de moeite van het vermelden waard zijn. Hij stelde in 1847 reeds scherp: “Licht is in de politische wereld, zoowel, als in de natuur, een noodzakelijk levenselement; bij welks gemis geene of niet dan eene halve, ziekelijke ontwikkeling te wachten is”; hij noemde openbaarheid dan ook “de groote algemeene school van politische opvoeding”. In concreto heeft de Europese Raad van Birmingham reeds bij de Raad en Commissie aangedrongen op meer transparantie. De Raad zal in elk geval zelf meer openheid betrachten en de Commissie neemt zich voor, te komen tot een ruimere en vroegtijdiger verschaffing van informatie over voorgenomen EG-regelgeving. Dit moet natuurlijk niet leiden tot een verschuiving van de besluitvorming naar informele circuits en besloten ambtelijke voorportalen. Het is evenzeer zaak erop te letten dat het recht op toegang tot informatie de mogelijkheid biedt dat de burger zelf op zijn verzoek toegang krijgt tot de informatie die hij wenst. Een afwijzende beschikking op zijn verzoek moet de burger dan ter beoordeling kunnen voorleggen aan een andere instantie dan degene die het verzoek afwees.

Ook de beide Kamers van de Staten-Generaal krijgen door de vergroting van de transparantie meer mogelijkheden om hun controlerende taak te verrichten. Zij kunnen door vroegtijdiger en volledige informatie de voortgang van het uit vele fasen bestaande proces van Europese besluitvorming op de voet volgen. Tot nu toe ontving de Tweede Kamer geannoteerde agenda's van de Raad en officiële voorstellen van de Commissie. In dat stadium van de besluitvorming bestaan er echter voor de Tweede Kamer en de regering slechts beperkte mogelijkheden voor het totstandbrengen van wijzigingen. Vroegtijdiger informatie verschaft het parlement niet alleen invloed in de voor de inhoud van het beleid bepalende voorfasen, maar stelt het parlement tevens in staat een oordeel te geven over de wijze waarop de verantwoordelijke ministers en de onder hun verantwoordelijkheid vallende ambtenaren daarbij de Nederlandse belangen behartigen. Door goede informatie en een actieve opstelling kan het parlement via de ministeriële verantwoordelijkheid in de nationale verhoudingen zelf het democratisch gat in Europese zaken in belangrijke mate verkleinen.

Het Verdrag van Maastricht biedt met de beginselen van subsidiariteit en transparantie mogelijkheden om Europa en de burger dichter bij elkaar te brengen. Het komt er op aan van die mogelijkheden ook een optimaal gebruik te maken. De komende Europese Top in Edinburgh in december biedt de Nederlandse regering de gelegenheid om de consequenties van subsidiariteit en transparantie voor het dichterbij de burgers brengen van het Europees bestuur, extra te benadrukken. Juist omdat het Engelse voorzitterschap zich in een zwakke positie bevindt, zal de aandacht minder op zaken als het pakket "Delors II' en een eventuele uitbreiding van de Gemeenschap vallen en meer op subsidiariteit en transparantie.