Octrooien op planten bestaan niet

In Natuur en Milieu van oktober 1992 spreekt prof. Lucas Reijnders zijn bezorgdheid uit over een dreigende vermindering van de toegankelijkheid en toepasbaarheid van plantenvariëteiten en -rassen door de "opmars van privatisering, patenten en nationale soevereiniteit'. Jammer dat Reijnders zijn licht niet bij een vakkundige heeft opgestoken.

In alle of nagenoeg alle landen ter wereld wordt met een of andere vorm van octrooirecht ("patent' is Duits of Engels, "brevet' Frans en het Nederlandse woord voor dit recht is "octrooi'), geen uitsluitend recht verleend voor planten of dieren, maar voor te fabriceren dingen. Ook wordt octrooi alleen verleend voor nieuwe voorwerpen of werkwijzen en loopt dit uitsluitende recht na een zekere tijd onherroepelijk af. In de meeste landen, waaronder Nederland, 20 jaar na indiening van het verzoek om octrooi, in Amerika 17 jaar na het verlenen van dat recht - zodat de toegankelijkheid van dat nieuwe er na die 20 of 17 jaar er alleen maar op vooruit gegaan is. Een verzoek om octrooi voor iets dat al bekend was, of dat voor een deskundige voor de hand lag, wordt zonder pardon afgewezen.

En dan de "winsten', "verdiensten' of andere mogelijkheden die een octrooi oplevert. Als een aanvrager na veel volharding, geduld en onkosten eindelijk zijn octrooi heeft, kan hij daardoor een ander verbieden het geoctrooieerde voortbrengsel bij zich te hebben, te gebruiken of te koop aan te bieden, dan wel die geoctrooieerde werkwijze toe te passen. Doordat de octrooihouder een (tijdelijk) monopolie heeft kan hij (tijdelijk) wat hogere prijzen vragen, en daar zit dan zijn winst in, meer is er niet.

Voor gekweekte planten geldt in Nederland (en in vele andere landen) het kwekersrecht, waar men net als voor een octrooi om moet vragen, en dat 15 tot 20 jaar van kracht is. Het geldt voor een nieuw ras, en ook alleen maar voor dat ene, nieuwe ras, dat nauwkeurig beschreven moet zijn. Wat niet aan die omschrijving voldoet wordt door dat uitsluitende recht (onder welke naam ook) niet beschermd. Patenten of octrooien op planten bestaan niet.

Voor de micro-organismen kan men ook octrooi vragen. Genen worden met de micro-organismen over één kam geschoren. De DNA-octrooien die de laatste jaren verschijnen betreffen alle in bacteriën (veelal Escherichia coli) aangehouden genen. Zou het al tot octrooibescherming voor genen in landbouwgewassen komen dan moet iedere gelukkige bezitter van zo'n gouden gen er angstvallig voor zorgen dat hij zijn kostbare gen binnen zijn eigen tuin houdt - zou het "ontsnappen' dan geldt daarvoor natuurlijk hetzelfde als voor het sproeiwater dat met een onzorgvuldig geplaatste sproeier in buurmans tuin gekomen was: die had er niet om gevraagd, maar mag het ongevraagde, onverwachte voordeel best wel incasseren.

    • J.A.C. Kroesen