Mag Duitsland bij een VN-embargo ook schieten?

BONN, 23 NOV. Acute én delicate vraag sinds de Duitse eenwording, twee jaar geleden: wat kunnen, wat willen, mogen, moeten - in politiek én juridisch opzicht - Duitse militairen bijdragen aan vredesacties van internationale organisaties?

De destroyer Hamburg, een dertig jaar oud schip, met een nu nogal omstreden juridische status, zorgt in de Adriatische Zee voor een illustratie van een nieuw en eigensoortig probleem. Tot gisteren waren de Bondsrepubliek en haar bevolking, volgens een vaak prettig beperkende historisch-constitutionele voetnoot en met een mooie kassa, vast geïntegreerd in West-Europa, de EG, de NAVO; het Westelijk deel van een bipolaire Wereld.

Die wereld is veranderd, de Bondsrepubliek zelf vergroot, haar kassa staat al enkele jaren hevig onder druk, en haar verantwoordelijkheid is tot "normale' proporties gegroeid. Met een harde, geflatteerd-machtige D-mark en een economische voorhoederol in het Europees Monetair Systeem. En een groot rechts-radicaal probleem dat herinnert aan het gisteren van Duitsland en wijst op het morgen van Europa, als haven voor vluchtelingen tussen Noord en Zuid en Oost en West.

De scheepsnaam Hamburg staat voor een moeilijk vraagstuk, ook in Bonn. Mag zo'n schip deel blijven uitmaken van een marine-eenheid van de NAVO en de Westeuropese Unie (WEU) in de Adriatische Zee, nu die de naleving van het VN-embargo tegen Servië verscherpt controleert en wellicht zelfs embargo-brekers moet aanhouden? Ja, misschien dus wel enig schot moet lossen?

Het vraagstuk heeft tot spanningen geleid binnen de regeringscoalitie én tussen de coalitie en de SPD. Tegen de achtergrond van de Duitse wensen om permanent lid van de (eventueel vergrote) Veiligheidraad te worden hebben die spanningen trouwens ook wel wat van een politiek-juridische klucht. Want het gemillimeter, of, zoals een redacteur van het voorzichtig-bedachtzame weekblad Die Zeit (C. Bertram) het gisteren voor de Duitse televisie zei, het ridicuul fijnzinnige van de Europese aarzelingen, hebben een zekere farizeëische lading.

De SPD is het er niet mee eens dat de Duitse regering de Hamburg niet heeft teruggeroepen nu het NAVO/WEU-smaldeel sinds gisteren volgens een nader VN-besluit niet alleen toezicht houdt op het scheepsverkeer in de Adriatische Zee maar er verdachte schepen/embargo-ontduikers ook metterdaad gaat aanhouden. Volgens de SPD verbiedt de Duitse grondwet de aanwezigheid van de Hamburg in het smaldeel, ook al mag zij nu dan op last van de regering in Bonn als enig marineschip niet meedoen bij het aanhouden van verdachte koopvaardijschepen.

De SPD was er in juli al tegen dat kanselier Helmut Kohl en de ministers Klaus Kinkel (buitenlandse zaken, FDP) en Volker Rühe (defensie, CDU) besloten tot Duitse deelneming in wat toen nog (slechts) een VN-marine-toezichtactie van WEU en Navo in de Adriatische Zee was. De sociaal-democratische fractie in de Bondsdag vroeg het Constitutionele Hof in Karlsruhe daarom eind juli om dat besluit te toetsen op verenigbaarheid met de Duitse grondwet. Het oordeel van de hoogste Duitse rechter is nog niet binnen.

Juist begin vorige week heeft een buitengewoon SPD-congres nogmaals vastgelegd dat grondwetswijziging nodig is om Duitse militairen onder VN-vlag (en buiten het NAVO-gebied) te kunnen inzetten. De SPD, wier steun voor wijziging van de grondwet onmisbaar is (omdat een parlementaire meerderheid van twee derden vereist is), mag daaraan alléén meewerken als het om VN-vredeshandhaving gaat, herhaalde dat congres (zij het tegen de zin van voorzitter/kandidaat-kanselier Engholm en de meeste SPD-buitenland-deskundigen). En niet, zoals de CDU/CSU wil, om in principe ook een militaire rol bij vredesafdwingende VN-acties (Kampfeinsätze, of - zoals in dit geval - stop and search) mogelijk te maken.

Gezien deze pas op een congres bevestigde SPD-opvatting nam minister Rühe een opmerkelijk politiek risico toen hij vrijdag in een radio-interview begon te speculeren op de mogelijkheid om desnoods over de inzet van Duitse militairen in vredesafdwingende acties in VN-verband te beslissen met een eenvoudige parlementaire (regerings)meerderheid. De SPD reageerde daarop als door een adder gebeten, en direct (zondag al). Namelijk met het dreigement dat zij, mocht Rühe's suggestie worden uitgevoerd, niet alleen zou tegenstemmen maar er ook opnieuw het oordeel van de hoogste Duitse rechter over zou uitlokken.

Dat was dit weekeinde nog niet alles op de snijlijnen tussen de nieuwe politieke rol van het verenigde Duitsland en het van de "oude' Westduitse Bondsrepubliek resterende wettelijke instrumentarium. Want niet alleen de SPD maar ook minister Kinkel (buitenlandse zaken, FDP) maakte duidelijk dat zo'n plan van Rühe hem en de Duitse liberale parij te ver ging.

Binnen de FDP heeft zich het afgelopen half jaar een verandering van mening voorgedaan. In meerderheid is de kleinste Duitse regeringspartij het op dit stuk nu aardig eens met de SPD. Zij is er dus niet voor, zeker niet op korte termijn, om Duitse deelneming mogelijk te maken aan vredesafdwingende VN-acties of (komende) "Europese' vredesacties (van de WEU bijvoorbeeld), zoals Kohl en zijn CDU/CSU zouden wensen, en zoals Kinkel afgelopen zomer nog leek te willen (namelijk toen hij daarover de zogenoemde Petersberger verklaring van de WEU-ministers mede tekende).

Gisteren, tussen een reis naar Israel en een naar Mexico, keerde Kinkel zich voor de radio indirect tegen zijn collega Rühe. Namelijk met de opmerking dat de regeringscoalitie maar liever eerst moet zoeken naar consensus met de SPD. Zij zou niet moeten mikken op grondwettelijke ruimte om Duitse deelneming in peace enforcements van de VN of andere internationale organisaties mogelijk te maken. Kortom: Kinkel was een paar uur in Bonn en vroeg (voorshands) om kalmte.

De FDP'er Kinkel had ook het debat in de CDU/CSU goed gevolgd. Hij had onder meer opgemerkt dat Rühe een foutje had gemaakt om zijn beslissing aangaande de (afwijkende) Adriatische taak van de destroyer Hamburg aan collega-ministers toe te lichten. Wat had Rühe, volgens het dagblad Die Welt van zaterdag tot ergernis van Helmut Kohl en CSU-chef Waigel, daarover toelichtend geschreven? Dit: “Een voortgezet verblijf van de Hamburg in de Adriatische Zee lijkt juridisch nog te verdedigen zolang zij niet deelneemt aan het aanhouden van schepen.” Wat riep minister Theo Waigel (financiën en voorzitter van de Beierse CSU) vrijdag in het Duitse kabinet? “Nog even, dan hebben wij de positie van de SPD overgenomen. Echter: niet de regering maar de SPD heeft een klacht bij de constitutionele rechter ingediend.” Wat deed Kohl? Hij viel zijn "kroonprins' Volker Rühe in het Duitse kabinet af. De Hamburg vaart sinds gisteren verder mee in de Adriatische zee, maar heel voorzichtig. En veel meer dan meevaren en goed kijken is het niet.