Cursus List en Bedrog; Hoop voor opportunisten; Najaarsbeschouwingen aan de Erasmus Universiteit

Manipuleren, liegen en bedriegen - meestal gebeurt het uit de losse hand. Zit er geen systeem in en schuilt er geen filosofie achter, of slechts een onuitgesproken, half bewuste filosofie. Dit soort sociale vaardigheden blijft, kortom, gewoonlijk op een bedroevend amateuristisch niveau steken.

In die bedenkelijke toestand komt nu gelukkig verbetering. Eindelijk wordt de materie van bovenaf aangepakt: de Rotterdamse Erasmus Universiteit biedt de komende weken een uit drie bijeenkomsten bestaand Studium Generale ”List en Bedrog'. De folder belooft: “Een programma waar elke opportunist in de dop zijn voordeel mee kan doen!”

In hoeverre dat het geval is, valt op voorhand niet te beoordelen. De wervende zin mag veelbelovend zijn, maar de hoop dat we te doen hebben met een geheel op de noden van de berekenende, strikt het eigen voordeel nastrevende mens gerichte lesgang (waarin de aandacht onverdeeld uitgaat naar het verfijnen van de manipulatietechnieken van de cursist door middel van instructie, het inspreken van voorbeeldzinnen op bandjes, video-analyse en oefening met rollenspel) wordt enigszins gelogenstraft bij het lezen van de te behandelen thema's. Daarin staan onzakelijke, belerende zinnen als “Zijn list en bedrog geoorloofd en zo ja, in welke situatie? Welk spanningsveld bestaat er tussen persoonlijke normen en de toepasbaarheid daarvan in de realiteit van alledag?”

De opportunist (m/v) is alleen geïnteresseerd in de vraag, of hij zijn zin kan doordrijven, en niet in ethische beschouwingen - tenzij hij daar zijn voordeel mee kan doen, bijvoorbeeld door zijn strikt zelfzuchtig gedrag te bedekken met de mantel der ethische rechtvaardiging. Dan is hij zelfs op zijn best - dit is een voorname techniek. Hem behulpzaam te zijn bij het zo mooi mogelijk presenteren van zijn gewetenloze berekening lijkt echter bij nadere beschouwing niet het eerste doel te zijn dat de Erasmus Universiteit zich gesteld heeft. De bijeenkomsten zijn, blijkens de aankondiging, eerder beschouwend dan op instructie gericht.

De eerste lezing, op 26 november, die evenals de andere twee door een ieder vrijelijk kan worden bezocht, doet verslag van een onderzoek dat door de Vrije Universiteit is gedaan naar de omvang van fraude en corruptie door ambtenaren en politici. List en bedrog in de politiek - dat moet een dankbaar onderwerp zijn. Politici hebben niet de naam de meest eerbare en integere beroepsgroep te vormen. Al geven ze op dit gebied natuurlijk zelden navolgenswaardige voorbeelden: “Mijn broer heeft mij opgegeven”, varianten op welke bewering in de vaderlandse politiek vermoedelijk het hoogst scoren als excuus voor kwade zaken. Dieren beheersen die techniek al, zoals bleek uit een documentaire die de televisie niet lang geleden vertoonde over een aap, die van onderzoekers gebarentaal had geleerd. De nieuwe vaardigheid werd al spoedig ingezet om de schuld voor vergrijpen als het opeten van een banaan of het omgooien van een stapel speelgoedblokken te ontkennen, en aan een medewerker in de schoenen te schuiven. Een meer voortgeschreden gebruik van technieken op dit gebied moet binnen de mogelijkheden liggen.

Niet bekend

Iets zwaarder op de hand zal misschien de laatste lezing zijn, op 10 december, die de zogenoemde ”organisatiecriminaliteit' behandelt: “Kun je stellen dat het handelen van organisaties door a-morele overwegingen wordt ingegeven?” De titel van deze lezing luidt ”Bonafide bedrijven, malafide praktijken'.

Die laatste lezing zal de inspiratie zijn geweest voor de illustratie die het programma van de cursus tooit: de onbetrouwbare tronie van Bul Super ziet ons daarop met akelige ogen aan. Dat de heer Super zich, getuige de verslagen van Marten Toonder, van malafide praktijken bedient, is zeker. Zijn motto daarbij is als bekend: ”Zaken zijn zaken.' Maar ach, wat vergaat het de schurk toch altijd slecht bij elke poging tot het doen van kwade zaken. De wil is er, maar het resultaat blijft uit. En ook Heer Bommel, wiens motief niet gevormd wordt door slechtheid, en de wens zich op laakbare wijze te verrijken, maar vrijwel steeds ijdelheid is, doet het nauwelijk beter. Alleen de listen en het bedrog van Tom Poes leiden tot succes. Maar Tom Poes liegt en bedriegt alleen maar uit goedheid, en uit belerendheid. Daar schuilt een akelige les in.

Maar we moeten de hoop niet opgeven. Nu er eindelijk een cursus op dit onderbelichte gebied bestaat, gloort er hoop op een betere wereld voor de zelfzuchtige mens. Een aantal jaren geleden maakte een vaderlands psycholoog gewag van trainingen die zouden worden gegeven aan ”hyperassertieve mensen', wie verlegenheid en onhandigheid geleerd zou worden. Dat was natuurlijk een grap, hoewel sindsdien niet onterecht is opgemerkt, dat zo'n training velen goed zou doen. Maar met een dergelijk programma kan de cursist zijn voordeel niet doen. Met de lezingencyclus van de Erasmus Universiteit wel. En het is allemaal gratis. Voor de doelgroep vermoedelijk niet onbelangrijk.

(26 november, 3 en 10 december, 16.30-17.30 uur, reserveren niet nodig. Informatie: 010-4081144)