Ken u zelf, verdedig u zelf; Malcolm X, filmheld voor zwart en blank

Volgens de radicale zwarte Moslimleider Malcolm X waren blanken duivels met blauwe ogen. In 1965 werd hij doodgeschoten, maar hij is nu populairder dan ooit, niet alleen onder zwarten maar ook onder blanken. Er is een rage ontstaan rondom Malcolm X. Zijn naam staat nu zelfs voor een nieuw soort luchtverfrisser in de auto. En regisseur Spike Lee maakte een film van Malcolm X' leven die woensdag in de Verenigde Staten in première ging. “Er is een een radde prater als Spike Lee voor nodig om deze enorme commerciële druk te weerstaan.”

Het is geen toeval dat het jaar van de rassenrellen in Los Angeles tevens het jaar van de zwarte moslimleider Malcolm X is. In 1965 werd de voormalige onderwereldfiguur die als charismatisch prediker uit de gevangenis kwam, doodgeschoten, maar anno 1992 is hij populairder dan ooit in de Verenigde Staten. Voor de armen in de zwarte getto's verwoordt hij nog steeds de haat tegen de wrede onverschilligheid van de rest van de wereld en de mogelijkheid tot persoonlijke groei en verlossing. En de groeiende zwarte middenklasse herinnert hij aan de obstakels die de volledige gelijkheid nog in de weg staan: ook een zwarte professor kan moeilijk een taxi krijgen, omdat hij voor een rover wordt aangezien.

En nu is er dan ook nog Spike Lee's film over het leven van Malcolm X. Weinig films hebben zoveel publiciteit gehad als dit drama van drieëneenhalf uur dat woensdag in de Verenigde Staten in première ging. De film laat zien dat X meer is dan een "voodoo-pop om mee naar de blanken te schudden', zoals de zwarte jazzcriticus Stanley Crouch hem eens omschreef.

De letter X staat voor de generatiekloof onder de zwarten. Leraren onderwijzen nog het We shall overcome van de burgerrechtenbeweging, maar onder jongeren heeft Malcolm X de plaats ingenomen van dominee Martin Luther King, de prediker van geweldloosheid. Deze icoon van de burgerrechtenbeweging wordt geassocieerd met de vergrijsde clans van de Southern Christian Leadership Conference, de Urban League en de National Coalition for the Advancement of Colored People. King is de ster van de officials, die hun gezag verloren, vinden de jongere zwarten. Spike Lee, de 35-jarige filmregisseur van Malcolm X, is een vertegenwoordiger van deze jonge generatie. Over dominee King, die nog samen met zijn vader studeerde aan een zwarte universiteit in Atlanta, zegt hij: “Hij is al genoeg geëerd. Er is een nationale feestdag naar hem genoemd. Hij staat zelfs op de Mc-Donalds-kalender”. Zelf is Lee aan geen enkele kerk of moslimbeweging verbonden.

De reden waarom King voor de jongeren heeft afgedaan is duidelijk: de burgerrechten, waar de oudere leiders voor hebben gevochten, bestaan al lang, maar kunnen niet voorkomen dat drie op de vier zwarte kinderen in armoede opgroeit. Een jonge, zwarte man in een getto heeft weinig vooruitzichten. Hij heeft geen vader, zijn school is slecht en zijn leven wordt bedreigd door leden van vijandige benden. Als hij zich buiten zijn wijk begeeft, hoort hij autosloten dichtklikken en ziet hij bange blanken voor hem wegduiken. Soms wordt hij door de politie gefouilleerd.

Voor een jonge zwarte hebben de pissige rap-teksten meer waarde dan de tragische gospelliederen uit de zwarte kerk, waar de oude generatie zich mee identificeert. In het liedje Fishin 4 Religion zingt de hiphopgroep Arrested Development:

They're praising a God

that watches you weep

and doesn't want you to do

a damn thing about it

when they want change

the preacher says shout it

Does shouting bring about change?

I doubt it

Van begin af aan is Malcolm X een belangrijk symbool geweest in de hiphop-cultuur. De eerste belangrijke rap-evenementen werden gehouden in de Audubon Ballroom in Harlem, waar Malcolm X op 39-jarige leeftijd in 1965 door zwarte moslims werd vermoord. De rapgroep 2 live crew wijdde het eerste album aan hem, Boogie Down Productions heeft een van zijn cd's genoemd naar een uitdrukking van X: "By all means necessary'. Op videoclips schiet Malcolm X voorbij met zijn in zwaar montuur gevatte bril.

In de binnensteden van Los Angeles, Detroit en Newark zijn de muren beschilderd met de beeltenis van Malcolm X. De muurschilderingen worden ontzien door jongeren, die verder overal de naam van hun bende op spuiten. De laatste toespraken van X zijn voortdurend uitgeleend in de bibliotheek en nog nooit zijn zoveel exemplaren verkocht van de autobiografie van Malcolm X, opgetekend door de zwarte journalist en romanschrijver Alex Haley: bijna één miljoen dit jaar. Spike Lee's film is grotendeels op dit boek gebaseerd.

Hosselaar

Malcolm X was een kleine drugsdealer en hosselaar, zoals veel jongeren in arme zwarte wijken. Zijn levensverhaal is dat van hen, maar hij heeft zich op eigen kracht bevrijd van alle ellende. Hij heeft vele gedaanten. Er valt te kiezen tussen Malcolm Little, het slachtoffer van discriminatie; Detroit Red, de drugshandelaar, dief en pooier uit Harlem; Malcolm X, de zwarte leider met zwart fascistische denkbeelden, die na zijn bekering tot de islam afstand had gedaan van zijn westerse achternaam en ten slotte El Haji Malik El Shabazzde, de meer universele bedevaartganger.

De meeste zwarte jongeren kennen weinig bijzonderheden van het leven van Malcolm X, maar ze weten wel dat hij staat voor afscheiding van de hoofdzakelijk blanke samenleving. Toen een blanke bewonderaarster ooit aan Malcolm X vroeg, wat ze voor hem en de zwarte zaak kon doen, antwoordde hij: "niets' en liep door. Volgens leiders als X moeten zwarten het lot in eigen handen nemen. Het is een oude stelling. Al in de negentiende eeuw zei de bevrijde slaaf Booker T. Washington dat de zwarte bevolking eerst aan haar eigen economische ontwikkeling moest werken. Gelijkheid zou daaruit volgen. Hij voerde hierover een debat met de zwarte intellectueel, W.E.B. Dubois, die er zelf overigens Afrocentrische denkbeelden op na hield.

Anders dan Martin Luther King droomde Malcolm X niet over verbroederd zwart en blank, maar spoorde hij de zwarten aan tot zelfhulp en tot kennis van de eigen geschiedenis. “De blanke man wil dat u een boy blijft, hij wil dat u een lakei blijft,” predikte X in 1953. “Hij wil dat u afhankelijk van hem blijft, hij wil dat u hem op komt zoeken voor advies of lering. Nee. Leer zelf, ken u zelf, verdedig u zelf en wees u zelf en u zal worden erkend als intelligent persoon.”

Vreemd genoeg is Malcolm X niet alleen populair onder zwarten, maar ook onder blanken. Blanken geven de voorkeur aan de latere Malcolm X die bij zijn bedevaart naar Mekka ontdekte dat de islam er niet alleen voor zwarten was maar voor iedereen. Hij had spijt van vroegere verklaringen en beloofde geen "boude veroordelingen van één ras' meer uit te spreken.

Vanouds spelen zwarten een leidende rol in de populaire muziek, jeugdcultuur en mode en net als de zwarte rapmuziek is het X-symbool onderdeel geworden van de verzetscultuur van blanke tieners. In zijn autobiografie verbaast X zich erover hoe tuk blanken waren op de "negersfeer' en soul van Harlem. Zelf had hij in zijn hosseltijd een rijke, getrouwde, blanke vriendin. Ze pronkten met elkaar in de uitgaanswereld. “De blanke vrouw kan om twee redenen met een zwarte man gaan”, concludeerde X. “Extreem krankzinnige liefde of om haar lust te bevredigen”.

Bij de blanke fascinatie voor zwarten speelt niet alleen het verlangen naar vitaliteit een rol, maar ook voyeurisme en de eigen tweeslachtigheid tegenover seks en de gevestigde macht. Rapmuziek geeft uiting aan verborgen verlangens van sommige blanke en zwarte mannen. In enkele teksten worden vrouwen vernederd of beveelt de zanger zelfs racisme aan. Ice T bezingt in Cop Killer het vermoorden van agenten. In dit nummer is het "met alle mogelijke middelen' van Malcolm X veranderd van een oproep tot verdediging tegen de agressie van blanken in een sein tot de aanval. X is hier een wreker geworden, een zwarte rambo met een automatisch geweer.

Rage

Er is een ware rage ontstaan rondom Malcolm X. Zijn naam staat nu zelfs voor een nieuw soort luchtverfrisser in de auto. Verder zijn er ook "X' potato chips, honkbalpetjes, speldjes, broches, sportschoenen en het leren Malcolmjack voor 375 dollar. Ze vliegen de deur uit, in de dure boetieks bijvoorbeeld, die Spike Lee in een chique wijk van Los Angeles en in zijn eigen middenklassewijk in Brooklyn heeft opgezet. “We wonen in Amerika”, zo luidt Lee's verontschuldiging. “De bedrijven die deze produkten verkopen zijn eigendom van zwarten. Daar was het Malcolm om te doen.”

Ook Warner Brothers, onderdeel van de mediagigant Time Warner, heeft de verzetstrend te gelde gemaakt. Het maakt niet uit of het om Madonna's boek Sex gaat of om Cop Killer van Ice T. Nu is Malcolm X aan de beurt. De X van Malcolm verschilt voor Warners publiciteitswals niet van Batmans cape en vleermuissymbool. Hier wordt verzet verkocht als "life style'.

Er is een een radde prater als Spike Lee voor nodig om deze enorme commerciële druk te weerstaan. De regisseur moet een superhosselaar zijn om de integriteit van zijn schepping te kunnen verdedigen. De korte, magere, energieke Lee heeft alles in de strijd gegooid: raciale schuldgevoelens, zijn kennissen, zijn talent voor publiciteit en zijn typisch New-Yorkse grote mond. Toen Warner overwoog om Norman Jewison de film te laten regisseren, zei Lee tegen elke journalist die het horen wilde dat een blanke het nooit goed zou kunnen doen omdat hij zich niet zou thuis voelen in de zwarte gemeenschap. Het was voor producent Marvin Worth, die de rechten op Malcolms levensverhaal al tientallen jaren in handen had, aanleiding om in zee te gaan met Lee. Lee bewerkte het oude script, dat was geschreven door de inmiddels overleden zwarte schrijver James Baldwin en Arnold Perl, en paste het aan nieuwe inzichten aan. De acteur Denzel Washington, die de film werkelijk op grootse manier draagt en niet van de X in de archieffilmpjes is te onderscheiden, was toen al gecontracteerd.

Nelson Mandela

Later spoorde Spike Lee zwarten aan om op de dag dat de film zou uit komen werk of school in de steek te laten om de film te gaan zien. Ook reisde hij tegen het advies van de financiers met de hele filmploeg zonder afspraak naar Nelson Mandela in Zuid-Afrika. Mandela liet zich overreden om aan het slot van de film de woorden van Malcolm X uit te spreken: “We verklaren ons recht op deze aarde om mens te zijn (-), hetgeen we met alle mogelijke middelen tot stand willen brengen.” En kinderen uit schoolklassen in Harlem en in Soweto zeggen: “I am Malcolm X.”

Spike Lee heeft hard onderhandeld over het produktiebudget. Toen de film in de fase van de editing het budget al had overschreden, beschuldigde Lee Warner van racisme, omdat het bedrijf geen geld meer over had voor de jazzorkesten voor de filmmuziek en voor het zorgvuldige snij- en plakwerk, dat hij nodig achtte. En juist de muziek is een belangrijk onderdeel van de film, omdat X in zijn onderwereldtijd jazz-coryfeeën als Duke Ellington, Count Basie, Lionel Hampton, Cooty Williams en Billy Holiday van marihuana voorzag of op een andere manier kende. Uiteindelijk moesten zwarte sterren als Oprah Winfrey, Bill Cosby, Michael Jordan en Spike Lee zelf de voltooiing van de film financieren.

Lee heeft een epos tot stand gebracht met een oncommerciële lengte en met passages die als beledigend zouden kunnen worden opgevat door een blank publiek. Warner heeft dat publiek nodig om het project uit de rode cijfers te halen.

Duivel

Zoals altijd slaagt Lee erin blanken ietwat uit balans te brengen. Op de persconferentie voor buitenlandse journalisten in New York gedroegen veel aanwezigen zich schuldbewust. Een IJslandse vrouw zei dat zij de film wel goed vond maar vroeg zich af of een blank publiek het wel zou waarderen. Een Japanse vroeg bezorgd of Japanners ook people of color zijn. Ja, zei Lee. Een journalist stelde vast dat hij zich ongemakkelijk voelde, toen een zwart publiek begon te juichen en te klappen tijdens de toespraak van X in de film over de blanke man als "blauwogige duivel'. Lee antwoordde dat het ongemakkelijke gevoel niet slecht was, omdat hij dan gedurende "enkele ogenblikken voelt, wat zwarten voortdurend voelen, als ze politie-agenten tegenkomen, als ze gevolgd worden in een warenhuis.'

Lee beschouwt zijn film als een monument voor Amerikaanse zwarten. Het moet geen dogma zijn dat alleen zwarten hun eigen cultuur naar buiten kunnen brengen. Maar Lee heeft een veel intenser werk tot stand gebracht dan bijvoorbeeld het wat afstandelijke portret dat de Brit Richard Attenborough maakte van de Indiër Ghandi. Ondanks de dramatiseringen hier en daar geeft hij een redelijk genuanceerd portret van Malcolm X. Wel zijn de scherpe kantjes er afgehaald. Zo komt de moslimtheorie dat de blanke een satan is die door de zwarte wetenschapper Yakub in elkaar is gezet niet in de film voor. En de naar huidige begrippen seksistische denkbeelden van X komen ook nauwelijks uit de verf. Maar een reclame voor de zwarte moslimbeweging is de film beslist niet. Wie heeft gekeken, krijgt een redelijk beeld van waar de huidige moslimleider Louis Farrakhan voor staat. Malcolm X, die met zijn leven betaalde voor zijn afscheiding van de moslimbeweging, is nu definitief in de Amerikaanse geschiedenis bijgezet: al voor de première had de film zoveel effect dat zelfs toekomstig president Clinton tijdens het joggen een X-petje draagt.