Xenakis beeldhouwt muzikale massa

Xenakis Festival 19-22 november in onder meer de IJsbreker en de Beurs van Berlage in Amsterdam; Xenakis-driedaagse 26-28 november op verschillende plaatsen in Rotterdam.

ROTTERDAM, 18 NOV. Componeren is het opstapelen en aaneenrijgen van klanken tot een architectonisch bouwwerk. Wie dit zegt, kiest de stilte als uitgangspunt van een muziekwerk. De componist voegt daaraan steeds meer elementen toe.

Omgekeerd is het mogelijk om juist uit te gaan van het totale klankbereik, waar vervolgens delen uit worden weggehaald. De componist is dan een beeldhouwer van geluid, die een compositie eerst als een ruwe klank voor zich ziet en langzamerhand de definitieve vorm laat ontstaan.

Dat laatste lijkt van toepassing op de werkwijze van Iannis Xenakis, de Franse componist van Griekse afkomst, aan wie de komende tijd in Amsterdam en Rotterdam een festival is gewijd ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag. Wie over het werk van Xenakis leest, komt vaak woorden tegen als "klankwolken' of "geluidsvelden'. Xenakis telt geen tonen bij elkaar op tot min of meer herkenbare melodieën of akkoorden, tot door elkaar gevlochten muzikale lijnen, maar hij hakt de muzikale en dus beweeglijke massa uit het geheel van tonen die hij tot zijn beschikking heeft.

Dat Xenakis' manier van werken wordt geassocieerd met beeldhouwkunst en architectuur, heeft ongetwijfeld met zijn achtergrond te maken. De in 1922 geboren componist volgde in Athene een opleiding tot ingenieur. Tijdens de oorlog zat hij in het Griekse verzet (hij vocht tegen de Duitsers en later ook tegen de Britten). In 1947 werd hij in Griekenland bij verstek ter dood veroordeeld. Inmiddels was hij naar Frankrijk gevlucht. Daar werkte hij op het architectenbureau van Le Corbusier, met wie in de jaren vijftig het Philips Paviljoen op de Brusselse Wereldtentoonstelling en het klooster La Tourette in Frankrijk ontwierp. Zijn belangstelling ging echter uit naar het componeren. In 1955 werd zijn eerste belangrijke orkestwerk, Metastaseis, uitgevoerd tijdens het festival voor nieuwe muziek in Donaueschingen.

“In muziek komen voor mij de wezenlijke vragen van de filosofie, het menselijke gedrag en de theorie van het universum aan de orde,” aldus Xenakis in een interview in 1985. “De musicus heeft in dit "onderzoek' tot taak om antwoorden te vinden op verschijnselen die we niet begrijpen.” Toch bleven architectuur en fysica voor Xenakis bij het componeren belangrijke bronnen: “Ik geloof dat we het universalisme niet kunnen bereiken door religie, emotie of traditie, maar alleen door de natuurwetenschappen. Het wetenschappelijk denken geeft mij een instrument, waarmee ik mijn voorstellingen en ideeën, die zelf niet wetenschappelijk van oorsprong zijn, kan verwezenlijken. Die ideeën zijn een produkt van de intuïtie en de verbeelding.”

Ondanks alles staat dus de intuïtie voorop. Aan Xenakis' muziek liggen vaak natuurkundige formules en reeksen uit de kansberekening ten grondslag. Maar in het uiteindelijke resultaat is dat niet te horen. Xenakis' muziek klinkt altijd bijzonder gecompliceerd en vereist veel van de uitvoerders. De klank is verzadigd, meestal onrustig (pas in zijn laatste werken krijgt de lyriek wat meer ruimte) en expressief. Xenakis houdt van zware, donkergekleurde strijkers en stevige slagwerkerupties.

De laatste jaren heeft Xenakis met succes gezocht naar een combinatie van grafische voorstellingen en klank. Met behulp van een op zijn advies ontwikkeld computersysteem (UPIC) is het mogelijk om tekeningen om te zetten in klank. Tot nu toe is het systeem beperkt, maar Xenakis stelt zich veel voor van de toekomstige mogelijkheden: “Visuele voorstellingen kunnen met kleuren en andere elementen worden aangevuld, die vervolgens door de computer met behulp van een videocamera worden afgetast. De kleurintensiteit kan worden berekend en via een coderingssysteem worden omgezet in klanken.” Dat laatste in op dit moment te veel gevraagd van een computer. Eén puntje van de Mona Lisa zou volgens Xenakis door een computer in honderden kleurintensiteiten vertaald moeten worden. Met de UPIC hoopt Xenakis een apparaat te ontwikkelen dat "gewone mensen eindelijk weer met het spectrum van de hedendaagse muziek vertrouwd maakt.'