Politieke crisis in Z-Afrika door nieuw schandaal

JOHANNESBURG, 18 NOV. De top van het leger huurt een beruchte ex-politieman in, veroordeeld voor twee moorden en verdacht van meer, die met behulp van prostituées, drugshandelaren, kroegbazen en homoseksuelen in het geheim het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) moet ondermijnen - terwijl de regering met hetzelfde ANC onderhandelt over dat nieuwe, democratische Zuid-Afrika.

Veel meer is niet nodig voor een politieke crisis. President De Klerk wachtte gistermiddag in Pretoria bij terugkeer van een staatsbezoek aan Engeland de zwaarste beproeving sinds zijn aantreden in 1989. Deze keer was het niet een lastig links weekblad dat onthullingen deed over clandestiene operaties van de inlichtingendiensten, maar de onafhankelijke onderzoekscommissie van rechter Richard Goldstone, die De Klerk zelf in het leven heeft geroepen. Het geeft extra gewicht aan het jongste produkt uit de rijke voorraadkamer van Zuidafrikaanse dirty tricks.

De Klerk toonde zich gisteren “diep bezorgd”. De geloofwaardigheid van de Zuidafrikaanse president als onderhandelaar-te-goeder-trouw is in het geding. Dat geldt nu nog meer dan bij "Inkathagate' vorig jaar, toen overheidsfondsen in het geheim bleken te zijn gebruikt om de Zulu-beweging van Buthelezi te steunen. Goldstone ontdekte een operatie die duurde van mei tot december 1991. De Klerk had toen verzekerd dat geheime projecten met een politiek doel zouden worden stopgezet. Vorige week bleek uit uitgelekte documenten dat de chef-staf van het leger nog in april dit jaar goedkeuring gaf aan een project van de militaire inlichtingendienst om het ANC verdacht te maken door vermeende contacten met de IRA en de PLO in de pers te brengen.

Rechercheurs van de Goldstone-commissie stuitten bij toeval op de nieuwste affaire. Via informatie van een getuige in een andere zaak kwamen zij vorige week terecht bij een gebouw in Johannesburg, waar een eenheid van de militaire inlichtingendiensten was gevestigd. De rechercheurs legden beslag op slechts vijf van de honderden dossiers. Het roept de vraag op wat er in de rest van de dossiers staat.

De spil van de nu ontdekte operatie is Ferdi Barnard. Hij vermoordde in 1984 als politieman twee drugsverslaafden, met wie hij een overval op een apotheek had opgezet. Barnard werd veroordeeld voor moord, poging tot moord en diefstal. In 1988 kwam hij na vier jaar gevangenisstraf vervroegd op vrije voeten. Hij trad in dienst bij het beruchte Burgerlijke Samenwerkingsburo (BSB), een geheime organisatie van het leger die verantwoordelijk wordt gehouden voor moorden op anti-apartheidsactivisten. Barnard wordt dagelijks genoemd als mogelijke dader in het nu lopende gerechtelijk vooronderzoek naar de moord op de antropoloog David Webster, in 1989.

Het toenmalige hoofd van de inlichtingendienst, generaal "Witkop' Badenhorst, nam Barnard in mei vorig jaar in dienst om een lastercampagne op te zetten tegen Umkhonto we Siszwe (MK), de gewapende vleugel van het ANC. Barnards team kon gebruik maken van computers van politie en belastingdienst en specialisten in het afluisteren van telefoons. In december 1991 werd de operatie stopgezet.

Het leger heeft publiekelijk ontkend dat Barnard voor de inlichtingendienst werkte. Volgens de documenten had de toenmalige minister van defensie (en eerste onderhandelaar namens de regering met het ANC), Roelf Meyer, opdracht gegeven Barnard te ontslaan. Meyer verklaarde gisteravond voor de televisie van niets te weten. Hij was in december vorig jaar in het buitenland. Zijn naam is volgens Meyer door de inlichtingendienst zonder zijn medeweten gebruikt. De minister, inmiddels belast met de portefeuille grondwetszaken, zegt niets van het project te hebben geweten. Hij moest wel toegeven dat het leger zijn instructies over niet-inmenging heeft genegeerd.

Het kabinet vergadert vandaag over de affaire. Het zal moeten reageren op een verzoek van Goldstone om meer mankracht, middelen en bevoegdheden om de daden van leger, politie en privé-legertjes (zoals die van het ANC) te kunnen onderzoeken. Het zal tevens de geloofwaardigheid moeten herstellen tegenover het ANC, dat opnieuw heeft opgeroepen tot de snelle installering van een interim-regering van nationale eenheid en gezamenlijk beheer van de veiligheidsmachten. Wisten ministers of de president van de operatie? En zo niet, is De Klerk de controle over het leger kwijt?

De vraag wie de echte macht is in het land, De Klerk of zijn veiligheidsmachten, zingt al lange tijd rond. Tot nu toe heeft de president niet opgetreden tegen staatsfunctionarissen die een besmet verleden hebben of die met hun daden zijn hervormingspolitiek ondergraven. Generaal Joffel van der Westhuizen, hoofd van de militaire inlichtingendienst, werd bij voorbeeld niet geschorst, ontslagen of vervolgd, toen eerder dit jaar een geheim memorandum uit 1985 uitlekte waarin hij opdracht gaf tot “het permanent verwijderen uit de samenleving” van ANC-activist Mathew Goniwe. Twee weken na ondertekening van het memorandum werd Goniwe vermoord. Het onderzoek loopt nog.

In april dit jaar hield Scotland Yard twee officieren van de Zuidafrikaanse inlichtingendienst in Londen aan, die het plan zouden hebben om Dirk Coetzee, een oud-politieman die overliep naar het ANC, uit de weg te ruimen. Het onderzoek loopt nog. In de tussentijd drukte De Klerk een amnestiewet door, die in het parlement was afgestemd. Overheidsfunctionarissen kunnen vrijwaring van vervolging krijgen voor gepleegde misdaden uit het apartheidstijdperk. Hun namen worden bekendgemaakt, hun daden blijven geheim. Het werd gezien als een knieval voor het militair apparaat.