Fluisterend 'mea culpa' in illegalendebat

DEN HAAG, 16 NOV. Even leek de Nieuwe Kerk in Den Haag, waar de PvdA zaterdag haar briefing over de illegalen hield, op een vesting. Leden van de Mobiele Eenheid hielden bij de poort een handvol demonstranten op een afstand toen staatssecretaris Kosto met een dienstauto bij de ingang werd afgezet. De "autonome actievoerders' die kwamen aangereisd met een bus - beplakt met leuzen als "Gezocht Aad Kosto' - bleven op veilige afstand. Ze werden scherp in de gaten gehouden door de ME die op het Binnenhof busjes met versterking klaar had staan om, in geval van nood, PvdA-voorzitter Rottenberg en zijn partijgenoten te ontzetten. De afschrikking werkte. De verwachte veldslag bleef uit: de televisiecamera's konden inzoemen op de briefing, een media-event waar belangstellenden de PvdA-top aan de tand kon voelen.

De PvdA-politici hadden zich op het podium gevestigd, onder het kerkorgel dat was versierd met een schilderij waarop een soldaat van Herodus een kind bij de ouders probeert weg te halen. Symboliek leek de PvdA onbedoeld te treffen, een partij die in "moeilijke dagen' steeds in de kerk terechtkomt. Vorig jaar was het de gewezen partijvoorzitter Van der Louw die in de Amsterdamse schuilkerk De Rode Hoed een vernieuwingsdebat lanceerde, zaterdag moest Rottenberg zijn vuurproef doorstaan in de Nieuwe Kerk in Den Haag.

De PvdA had er uiteindelijk onderdak gevonden na veel omzwervingen langs theaters en congresgebouwen. De intocht van Sinterklaas of angst voor geweld: de sociaal-democraten moesten uitwijken naar een theologische locatie, voor een debat dat niet zelden een soortgelijk karakter heeft. “We moeten niet opzij kijken, niet om problemen heenlopen”, zo rechtvaardigde Rottenberg zijn uitspraak over het illegalenprobleem waarmee hij zo veel commotie had veroorzaakt.

Rottenberg was vooral aangevallen op de toon die hij in het debat over de illegalen had aangeslagen. Deze zou te hard en onverbiddelijk zijn geweest. “Het is inmiddels een debat over het debat geworden, over de toon”, zei Rottenberg tot de zaal. “Als een onderwerp té heikel wordt om erover te spreken, komt het los te staan van de politiek. Burgers denken dan: we doen het zelf wel”. Mede-aangeklaagde Kosto viel hem bij. “De toon wordt vaak aangegrepen om de inhoud te omzeilen”. Minister d'Ancona liet echter weten dat ze niet gelukkig was met de toonzetting. “Dit roept bij mij emoties op. Laten we nu met elkaar afspreken om zorgvuldig over deze zaak te praten”.

De PvdA-bestuurders op het podium werden al na korte tijd in de rede gevallen door een ongeduldig en onrustig publiek. Het wilde geen lange verhalen aanhoren, maar stoom afblazen. “Dit duurt te lang, het moet gaan over falende partijbestuurders”, riep F. Waals, een Amsterdams PvdA-lid door de kerk.

Zijn interventie werd met gejoel en applaus begroet. Het was een moment waarop er een collectieve gespannenheid in de zaal hing die het verdere verloop van een bijeenkomst kon beslissen: een onhandige opmerking van Rottenberg kon agressie oproepen, of de gepaste toon opgekropte emoties doen ontladen. De voorzitter, die als vroegere directeur van "De Balie' is getraind in tumultueuze debatten, liet de teugels af en toe iets vieren om ze daarna weer strak aan te trekken. Achter de microfoons stonden vragenstellers zich in lange rijen te verdringen. Maar het debat met de PvdA-bewindslieden Kosto, Pronk, d'Ancona en Wöltgens bleef de hele middag in veel rustiger vaarwater dan hun gehoor vantevoren had verwacht.

Medewerkers van organisaties zoals het Platform voor Illegale Vluchtelingen en actiegroepen als Jongeren tegen Racisme zagen in Kosto de eigentijdse Herodes. Ze beschuldigden hem van “een hard en een onmenselijk beleid” en noemden het debat “suggestief, vol met halve waarheden en stigmatiserend”. De illegalen moeten, zo stelden ze, een legale status krijgen en de werkgevers moeten hard worden aangepakt. Tot verrassing van velen zat er zelfs een werkgever bij de PvdA-briefing, tuinder P. Swinkels die de andere kant van de medaille wilde belichten. “Heb begrip voor ons. Wij zijn geen rijke stinkerds en gifspuiters die illegalen uitbuiten. Maar in drie zomermaanden is het voor ons onmogelijk om aan voldoende arbeidskrachten te komen”.

Kosto bleef stoïcijns onder alle kritiek. Hij houdt vast aan zijn beleid van individuele toetsing, met het uitzetten van illegalen “als sluitstuk”. Een generaal pardon, zoals dat ooit in de jaren zeventig werd gegeven, sloot hij uit. “Dat leidt tot drama's”. Kosto hield de zaal voor een aanzuig-effect hoe dan ook tegen te willen gaan. Nederland moet niet met “een halfslachtig beleid” de suggestie wekken een toevluchtsoord te kunnen zijn voor mensen uit de Derde wereld of Oost-Europa die hier hun geluk proberen.

Hij was nog niet uitgesproken of PvdA-minister Pronk verraste de zaal met een tegenzet: hij wil Nederland de status van immigratieland geven. “Nederland is geen immigratieland maar ik stel dit ter discussie. Ik vraag me af of dit wel houdbaar is”. Pronk conformeerde zich ter plekke aan het bestaande beleid en het PvdA-program, maar hij begon "een debat in het debat'. “Dit is niet het laatste woord”, aldus Pronk als voorschot op een nieuwe discussie.

Nodigt de minister van ontwikkelingssamenwerking mensen uit de Derde wereld uit om naar Nederland te verhuizen? Kosto reageerde huiverig. Hij wil de immigratiestroom “beheersbaar” houden en voelt niets voor de voorzet van Pronk die kennelijk geestelijk al afscheid heeft genomen van Kosto's beleid: in een nieuw program wil hij de nieuwe werkelijkheid vastleggen. Maar fractieleider Wöltgens gaf hem nul op het rekest. “De oplossing bestaat er niet in dat de armen naar de rijke landen komen. Dat zal een gevaar voor de werkgelegenheid opleveren”.

De PvdA-politici kregen in de loop van de middag steeds meer greep op de zaal en de discussie ging uit als een nachtkaars. Voor Rottenberg een moment om een fluisterend "mea culpa' uit de spreken over de toonhoogte waarmee het debat de afgelopen weken is gevoerd. “Ik heb me niet gerealiseerd dat alle mensen zó geïnformeerd moeten zijn dat er een klimaat is voor een open debat”. En Kosto erkende dat hij het woord "doen verdwijnen' niet meer zal gebruiken waarna ook hij ook uit de beklaagdenbank stapte. “De discussie was uit balans”, hield hij de zaal voor. “Maar waarom roepen onze namen dan zoveel agressie op”, zo vroeg Rottenberg hem. “We hebben problemen zichtbaar gemaakt, en gezegd wat veel mensen niet wilden bespreken”.

Een oproep van een vragensteller om af te treden, wezen beiden van de hand. Kosto: “Ik blijf zolang ik het vertrouwen van mijn Kamerfractie en medebewindslieden heb”. En Rottenberg hield zijn partijgenoten voor wat hij ze op het congres in maart had beloofd: het debat in de PvdA op gang brengen. De PvdA hàd weer gedebatteerd voor het oog van de media: de televisiecamera's konden uit, de Mobiele Eenheid afmarcheren.