Bosnië-gangers de bergen in over rul zandpad

LIPA (Bosnië-Herzegovina), 16 NOV. Om ongeveer kwart over drie in de vroege ochtend draait de eerste wit geschilderde viertonner de zandweg van het gehucht Lipa naar de Bosnische stad Prozor op, het moeilijkste deel van het traject naar de Nederlandse basis in Centraal-Bosnië. Onmiddellijk sluiten twee burgervrachtwagens met plaatselijke nummerborden zich bij het konvooi aan. Deze weg, eigenlijk meer een pad, is immers de enige veilige route tussen de buitenwereld en de streek waar de Nederlandse VN-militairen hulpgoederen naar de noodlijdende bevolking zullen brengen. Alle normale asfaltverbindingen in Bosnië zijn door de gevechtshandelingen doorbroken of worden regelmatig beschoten.

Zaterdag en zondagmorgen hadden de chauffeurs vergeefs om zes uur 's ochtends op appel gestaan. Sneeuwval op de veertig kilometer zandweg door de bergen had het vertrek verijdeld. “Blij toe dat we eindelijk rijden”, meent een van de dienstplichtige chauffeurs nu. “Alles is beter dan het hangen in dat hotel in Split.” Een pluizig beestje, hem door zijn vriendin bij wijze van mascotte geschonken, heeft hij op de borst gespeld. In Split, waar de Nederlanders sinds hun aankomst, vorige week maandag, de tijd doodden met kaarten en koffiedrinken, heeft hij gisteravond nog een keer met thuis gebeld in de wetenschap dat dit voorlopig moeilijk zal zijn vanuit de binnenlanden van Bosnië. Toch nog wel een beetje zenuwachtig. Een 27mc-bakkie, oogluikend door de commandanten van de transporttroepen in Nederland en ook hier toegestaan, helpt veel chauffeurs verveling en slaap te verdrijven.

Hier in Lipa, een gehucht ongeveer halverwege de route van de Kroatische havenstad Split naar de basis in het stadje Busovaca in Centraal-Bosnië, is de eerste rustplaats: veertig minuten verplicht pauzeren voor de chauffeurs, voordat het moeilijkste stuk van de route begint, een zandpad dat door het voortdurende verkeer van Kroatische legertrucks, bussen met vluchtelingen en Britse legervoertuigen rul is geworden. Door een roerig gebied bovendien, waar Kroaten begin deze maand de moslims uit de stad Prozor hebben verdreven en waar tot voor kort nog sluipschutters actief waren.

Tot nu toe is de trip de chauffeurs alleszins meegevallen. Alleen zijn twee van de zeven "pakketten' van acht voertuigen met een kwartier tussenruimte waarin de kolonne is opgedeeld om filevorming te voorkomen, nabij Tomislavgrad even verkeerd gereden. De richtingpijltjes die de Engelsen hebben aangebracht bij kruispunten, zijn ook wel heel erg klein uitgevallen. Het keren met de trucks nam enige tijd in beslag, vandaar dat de "pakketten' op de pleisterplaats wat onregelmatig binnenkomen.

Van de oorlog is tot nu toe weinig of niets te merken geweest. De twee controleposten van de politie in Kroatië waren niet eens bemand. Aan de Kroatisch-Bosnische grens, waar echte duty free shops in aanbouw zijn, liet de enkele grenswacht de VN-wagens met een kort handgebaar door. “Vreselijk”, zegt de agent, daarbij echter niet doelend op de VN maar op de 26 bussen met vluchtelingen uit Bosnië die gisteren bij zijn post zijn gearriveerd en die hij allemaal heeft moeten terugsturen. “U begrijpt, met al die ziektes daar, onze regering kan dat niet toestaan.”

Pag.3: "De meesten zijn positief ingesteld'

Eenmaal in Bosnië zijn letterlijk alle huizen aardedonker. Pas in Tomislavgrad brengt de helle verlichting op de logistieke basis van de Britten enig optisch leven in de brouwerij. Even verder langs de smalle landweg staat middenop de weg een van staalplaten en een vrachtauto in elkaar geflanste pantserwagen van de Kroaten. Of er ook iemand zit in de vervaarlijke constructie, is niet duidelijk, maar de chauffeurs manoeuvreren zo voorzichtig mogelijk om het gevaarte heen. De instructie, onder geen voorwaarde met de wagens door bermen te rijden omdat het overal in Bosnië wemelt van de mijnen, was niet aan dovemansoren gericht.

Om half een vannacht, toen het eerste "pakket' voertuigen van de helikopterbasis van het Kroatische leger van Split was vertrokken, maakte iedereen nog een gespannen indruk. “De meesten van ons zijn positief ingesteld”, aldus een chauffeur, “maar je weet niet wat je daar aantreft, en je hebt al die tv-beelden gezien en zo”. De peletonscommandanten vertelden dat voor de reis de scherfvrije flakjackets al aangedaan moesten worden en de wapens halfgeladen, dat wil zeggen wel het magazijn in de UZI, maar de veer ervan niet gespannen.

Nu, in Bosnië, lijkt dat allemaal welhaast overdreven en dienstgrapjes die in Split opvallend afwezig waren, beginnen weer te circuleren. Van gevaar noch sneeuw is iets te merken. Op deze vroege maandagmorgen blijkt de beruchte sneeuw spoorloos gesmolten, na intensieve regenval. Wie in de modder blijft vastzitten kan door de meegebrachte kraan achterin het konvooi worden vlot getrokken. Van de aanvankelijk door de Nederlanders gevraagde begeleiding op deze route door Britse Warrior-pantserwagens ontbreekt ieder spoor. Niet nodig, is de verklaring, en de Britten hebben wel regelmatig controleposten staan en controleren ook anderszins de route. Tot aan Lipa is ook dat echter kennelijk onnodig.

Het moeizame vertrek van de kolonne markeert het langzame tempo waarin de in september door de Veiligheidsraad al besliste bevoorrading van Bosnische steden met hulpgoederen onder begeleiding van UNPROFOR gestalte krijgt, en die al eerder heeft geleid tot ongenoegens tussen het Hoge Commissariaat voor de vluchtelingen van de VN (UNHCR), dat verantwoordelijk is voor de humanitaire konvooien, en de militairen van UNPROFOR.

De inrichting van de transport- en militaire faciliteiten in Bosnië, die ten doel heeft honderdduizenden te beschermen tegen de gevolgen van de strenge winters in Bosnië-Herzegovina, ondervindt al ernstige problemen door diezelfde winter, terwijl de distributie van hulpgoederen nog niet begonnen is. Afgezien daarvan schatten het Internationale Rode Kruis en de UNHCR dat de hulp voor vele duizenden mensen te laat zal komen, en duizenden mensen deze winter niet zullen overleven.

De door Kroaten en moslims gecontroleerde zone waarin de Nederlandse transportcompagnie op weg naar Busovaca werkzaam zou moeten zijn, dreigt inmiddels steeds kleiner te worden. De Serviërs, met hun zware artillerie en tanks, hebben ondanks het begin van de winter dit weekeinde hun offensief voortgezet tegen Travnik, een van de weinige steden nog onder beheer van moslim-eenheden. De Servische eenheden zijn nog ongeveer 25 kilometer verwijderd van de Nederlandse basis, maar nog slechts zo'n tien kilometer van de basis van hun Britse beschermers in Vitez.

Bij de Britse genie-eenheid halverwege de weg van Split naar het oorlogsgebied, in Tomislavgrad, had men dit weekeinde weinig tijd voor de Nederlandse transportproblemen. “Onze eigen transporten zijn vanochtend tot stilstand gekomen”, aldus een groepje militairen van het Chesire-regiment zaterdag, naast tien ronkende Warriors.

“Ongelofelijke taferelen”, vatte luitenant-kolonel John Field van de genie samen wat hij op de weg naar Prozor had gezien. “Jonge chauffeurs van vrachtwagens of bussen die de meest fantastische risico's nemen en dan van de weg glijden. We hebben ook vluchtelingen gered, wier auto's in de sneeuw vast waren komen te zitten. Het hele verhaal kan zich vannacht en morgen weer herhalen, want we hebben nauwelijks controle over het gebruik van de weg. Het Kroatisch leger kunnen we niet tegenhouden, en ook geen ander burgerverkeer. Het is hun land”.

De enige Nederlandse militairen die in deze nacht in actie komen, zijn de mannen van de geneeskundige troepen in het laatste "pakket'. Bij toeval treffen zij op hun weg een zojuist van de weg gereden en over de kop geslagen auto met Duitse nummerborden aan. De inzittenden, twee mannen in Kroatische uniformen, blijken stomdronken maar worden toch verbonden, waarop zij nog voldoende kunnen lopen om hun weg liftend te vervolgen. Van meenemen naar het eerstvolgende bewoonde oord kan echter geen sprake zijn. “Dan blijken we straks bij een Servisch roadblock plotseling twee Kroaten bij ons te hebben, ik moet er niet aan denken”, meende een militair. Servische barricades krijgt dit onderdeel, als het goed is, vannacht niet te zien - maar je kunt nooit weten.