Van schoonmaker tot net-geen-hartchirurg

KAAPSTAD, 14 NOV. Het is acht uur en Hamilton Naki leunt wat verveeld over het opengemaakte varken. Zoals iedere dag was hij vanmorgen als eerste aanwezig in het laboratorium van het Groote Schuur-ziekenhuis in Kaapstad. Behendig maakte hij het varken gereed voor de laatste gang naar de operatietafel. Hij sloot de ademhalingsapparatuur en de bloeddrukmeter aan en bracht het slangetje voor de intraveneuze voeding in.

Het varken ademt mechanisch onder een blauw papieren laken. Zijn ingewanden dobberen in het bloed. De instrumenten liggen netjes gerangschikt te wachten op de professor, die de lever van het donorvarken eruit zal halen om haar later te transplanteren in een ander varken. Hamilton Naki, in operatiekleding en op witte rubberen laarzen, wacht.

Hamilton Naki (67) is zwart en dit is Zuid-Afrika. Elders in de wereld zou hij niet hoeven wachten. Daar zou hij geen ziekenhuis-schoonmaker zijn met een wonderbaarlijk medisch talent, maar een gerenommeerd hartchirurg. “Als Hamilton niet alleen vier jaar lagere school had gehad maar een medische opleiding, was hij nu mijn collega geweest”, zegt de hoogleraar in de chirurgie en hoofd van het laboratorium, mevrouw R. Hickman, als ze met de hulp van haar assistent het varken van zijn lever heeft ontdaan. “Hij had deze operatie met gemak zelf kunnen doen.”

“Hami”, de koosnaam van de blanke staf, werd veertig jaar geleden door een professor naar binnen geroepen, toen hij in de tuin van het Groote Schuur-ziekenhuis de tennisbaan stond te rollen. Of hij een handje kon helpen. De schoonmaker/tuinman heeft het laboratorium nooit meer verlaten. Hij werd de assistent van de Zuidafrikaanse hartchirurg Chris Barnard, die er al zijn onderzoek op dieren deed voor hij met de eerste harttransplantatie ter wereld in 1967 zichzelf en het Groote Schuur-ziekenhuis wereldfaam bezorgde. Hamilton Naki was erbij en leerde. “Ik steel met mijn ogen”, zegt hij.

Barnard en diens opvolgers geven hoog op van de chirurgische vaardigheden die Naki heeft opgedaan. Ze zijn ervan overtuigd dat de assistent met succes een harttransplantatie op mensen zou kunnen uitvoeren. De wet verbiedt dat. Naki mag alleen met dieren werken. Hij assisteert bij operaties en onderwijst aankomende chirurgen in het laboratorium. Hij leert ze snijden in (het dode) menselijke lichaam. Naki maakte zichzelf onmisbaar in het Groote Schuur-ziekenhuis. Toen hij vorig jaar met pensioen dreigde te gaan, voerden de professoren met succes een actie om de schoonmaker nog twee jaar te behouden, zodat hij een opvolger kan inwerken.

“Het is fantastisch wat Hami heeft bereikt”, zegt professor Hickman. “Ervaring blijkt soms meer waard dan een stukje papier. Een arts met een diploma mag meer theoretische ondergrond hebben, praktisch gezien heeft Hami een voorsprong.” Op de vraag of haar assistent dan de handigste loodgieter van Zuid-Afrika is, antwoordt de hoogeraar resoluut-ontkennend. Naki heeft niet alleen chirurgische vingers, maar ook medisch begrip. Onlangs organiseerde het ziekenhuis een workshop over laparascopie, een nieuwe techniek waarbij de operatie via een smal buisje in de buik wordt verricht, terwijl de chirurg op de monitor ziet wat hij in het lichaam doet. “Het is tamelijk ingewikkeld, maar Hami had het binnen een week door.”

Naki onderhoudt een familie van 24, die hij eens per jaar opzoekt in het thuisland Transkei. “Ze weten niets eens wat ik hier doe”, zegt hij met een milde glimlach. Zelf woont hij al jaren in een arbeiderspension in een van de tonwships rondom Kaapstad. In veertig jaar verzuimde hij één dag wegens ziekte, wat een wonder mag heten in de jaren van stakingen en acties in Zuid-Afrika. Naki stond gewoon om vier uur op, “want dan slapen de radicalen nog”.

Als assistent van Chris Barnard maakte hij de eerste hartoperaties mee en was hij een gulle bron voor de pers die buiten het ziekenhuis stond te wachten. “Ik moest hem de instrumenten aanreiken, er was niemand anders die begreep wat er gebeurde. We waren zo trots en gelukkig toen de eerste transplantatie was gelukt. Professor Barnard was een moeilijke man; hij was nerveus en eigenlijk te briljant. Hij was te ongeduldig om mensen iets te leren die hem niet direct begrepen. Ik wist wat hij nodig had.”

Naki is langs informele weg verder gekomen dan de meeste zwarten, maar de apartheid heeft hem voorgoed veroordeeld tot schoonmaker. Hij kreeg nooit meer dan een mager schoonmakerssalaris. Tegen collega's zei hij toen Nelson Mandela werd vrijgelaten: “Voor mij komt het te laat”. In de apartheidstijd kwamen gekleurde verpleegsters pas de zaal in als het licht uitging: overdag werden blanken alleen geholpen door blanken. Zwarte verpleegsters mochten pas de operatiezaal in, wanneer de blanke patiënt onder verdoving was gebracht. De scheiding ging door tot in de dood. Een autopsie op een blank lijk mocht lange tijd niet worden bijgewoond door zwarten. Zuid-Afrika heeft nu een paar zwarte chirurgen, die voornamelijk in het buitenland zijn opgeleid.

Naki is als zo veel zwarten in Zuid-Afrika verbijsterend rancuneloos over de gemiste kansen. Geen spoor van spijt of haat. Vindt hij het niet jammer dat hij geen echte chirurg kon worden? “We hadden het geld niet.” In een ander land was hij nu mogelijk hartchirurg? “Ik weet het niet, ik ben nooit in een ander land geweest.” Hij is slechts trots: “God heeft me de kennis gegeven om mensen te helpen. Veel artsen hebben door mijn handen hun vaardigheden geleerd. Dat kan niemand me afnemen. Ik ben beter dan jonge dokters, ze gehoorzamen mij. Zelfs mensen met papieren maken er nog een rotzooitje van aan de operatietafel. Ik wil mijn kennis blijven overdragen - dan ben ik een goede vrucht aan de boom van het leven geweest”.

De blanke artsen zijn gewend aan het verhaal van collega Naki, maar het blijft “verbazingwekkend”, zegt professor Hickman. “Medici zien zichzelf als zeer gespecialiseerd. Dan komt er iemand die door goed te kijken hetzelfde kan. Dan realiseer je je dat het niet zo speciaal is. Het maakt ons zeer nederig.”

    • Peter ter Horst