Sluiers

Wat zijn valse sentimenten? Ik ben opgegroeid met sentimenten, al die Indiase films die ik in m'n jeugd zag hebben me tot een expert gemaakt. Een sentimenteel verhaal vereist een zekere bedrevenheid, een compassionele vaardigheid, zou je kunnen zeggen. Maar het verhaal zelf moet ook aan regels voldoen. De figuren moeten bijvoorbeeld oprechte en redelijke wezens zijn, die pas onderuitgaan als ze komen te staan tegenover datgene waar geen van ons tegenop kan: het noodlot. Wie zich moedwillig in de nesten werkt wekt verbazing, geen deernis.

Maar wat zijn valse sentimenten? Als een van de figuren onoprecht is en het noodlot als het ware over zich heen roept, en toch om die compassie vraagt, in naam van een ander. Een onschuldig slachtoffer, een kind bijvoorbeeld. Zo van: het is waar, ik ben dom geweest, maar daarom hoeft mijn kind toch niet te worden gestraft?

Dat is het principe dat Betty Mahmoody gebruikt in "In een Sluier Gevangen', en het leverde haar de Nederlandse publieksprijs op voor het beste boek van 1992. Het boek heeft enkele kwaliteiten, dat kan ik niet ontkennen. Het is onderhoudend, hier en daar meeslepend. De film ("Not Without My Daughter') is liefst nog vakkundiger gemaakt. Sally Field speelt de hoofdrol, en zij heeft van nature iets klefs. Het is zo'n gulle Hollywoodfilm; waar de hoofdpersoon in het boek door haar man wordt weggeduwd, krijgt ze in de film een felle klap in het gezicht.

Maar het verhaal is gebaseerd op valse sentimenten. En op schrikbarende etnische clichés en vooroordelen. Ik kan eigenlijk niet begrijpen waarom er over een boek als "Het wonder van Frieswijck' van Thea Beckman zoveel ophef is geweest, terwijl "In een Sluier Gevangen' geruisloos is geaccepteerd en ook nog bekroond met een prijs van vijftienduizend gulden. Door een jury die notabene bestond uit "het Nederlandse lezerspubliek'. Wat zijn het voor mensen die dit boek hebben gekozen als beste boek van het jaar, in plaats van Van Kootens "Zwemmen met droog haar' of "Eerst grijs dan wit dan blauw' van Margriet de Moor? Waar wonen ze, toch niet in de oude volkswijken? Op welke politieke partij stemmen ze en wat denken ze van het vreemdelingenbeleid van Kosto en de illegalenjacht van Rottenberg? Ik hou m'n hart vast.

Ik moet toegeven dat ik het boek niet welwillend heb benaderd. Zoals je soms iemand niet mag voordat je de persoon kent, zo mocht ik dit boek niet. Maar mijn intuïtieve weerzin werd rijkelijk beloond. Mevrouw Mahmoody (de schrijfster zelf, want het is een "waar' gebeurd verhaal) gaat met haar Iraanse echtgenoot en haar vierjarige dochter op vakantie naar Iran. Iedereen kent de verschrikkingen van dat land, ook mevrouw Mahmoody. Ze wilde ook niet gaan. Niet vanwege de verschrikkingen, maar vanwege het schizofrene karakter van haar man. In Amerika al was hij een liefhebbende vader die plotseling doof kon zijn voor de noden en verlangens van zijn eigen gezin.

Maar waarom ging ze dan toch naar een land waar vrouwen worden getiranniseerd, met een man die in feite psychiatrische hulp nodig heeft? Om haar dochter Mahtob, zegt ze in dramatisch schuingedrukte letters. Hoezo? Waarom moest het vierjarige meisje naar het Iran van Khomeiny? Dat komen we dertig pagina's later te weten: mevrouw Mahmoody wilde haar dochter het land van haar vader laten zien, opdat ze er nooit meer naar toe zou willen. ""Hoe vreemd het ook leek, de enige manier die ik kende om Mahtob permanent uit Iran te houden was haar tijdelijk mee hier naar toe te nemen.'' Wat een slechte moeder eigenlijk (en een slechte echtgenote, maar dat mag). Eerst je dochters hand in vuur houden, opdat ze permanent weet dat ze er niet mee mag spelen, zoiets. Het is niet alleen slecht, ook dom. Want wat weet een vierjarig kind later van een vakantie van twee weken?

Al wat volgt is daarom gebaseerd op Mahmoody's eigen slechtheid, haar domheid en haar perverse karakter. Ze vindt dat de Iraniërs stinken, de welkomcadeautjes van de familie vindt ze afschuwelijk, het warme onthaal vindt ze bespottelijk, de schoonzuster die haar echtgenoot heeft opgevoed en zijn opleiding tot arts heeft bekostigd wordt beschreven als een vrouwelijke Khomeiny, een regelrechte heks met kromme neus en al.

De mensen zitten zomaar op de vloer, merkt Mahmoody tot haar verbijstering, in plaats van netjes aan tafel. En ze eten niet met lepels: ""Het voedsel wordt lukraak in de kwebbelende monden gepropt waaruit het vervolgens weer op de tapijten druipt.'' Mensen die ze niet verstaat kwebbelen en mensen die andere eetgewoonten hebben zijn varkens. Tussen al deze "primitievelingen' voelt de beschaafde Amerikaanse mevrouw zich ""eenzaam en verlaten''. Maar weldra zou ze weer naar Michigan kunnen, ""naar mijn land, mijn volk, weg uit deze waanzin''.

Vanuit zo'n xenofobe blik is het niet verwonderlijk dat ze het de profeet en al zijn volgelingen kwalijk neemt als haar dochter wordt gebeten door muggen. ""Overal werd ik gehinderd door culturele verschillen. Er waren geen theedoeken of pannelappen, er was geen vetvrij papier of een keukenrol; Iraniërs gebruiken kranten.''

Mahmoody's walging neemt zulke groteske vormen aan dat het niet meer overtuigt. Integendeel: ik was blij dat haar man wraak op haar nam door haar te beletten naar Michigan terug te gaan, en ik vond het een anticlimax dat ze er toch in slaagde weg te komen.

"In een Sluier gevangen' leert ons niets over het lot van vrouwen in Iran, en ook niets over de schrijfster zelf. Zij is juist het toppunt van normaliteit, temidden van die bizarre, monsterlijke vreemdelingen die ""het gevolg zijn van inteelt''. Haar beslissingen zijn niet ingegeven door haar belangen, zegt ze duizend keer, maar door die van haar dochter, op wie ze op die manier alle verantwoordelijkheid afwentelt.

Het is schokkend dat juist zo'n boek door het publiek wordt gekozen tot het beste van het jaar en ik krijg het bange gevoel dat er cultureel iets grondig mis is in Nederland. Als men werkelijk geïnteresseerd was in de positie van vrouwen in de islam, had men elders terecht gekund, bij "De Gesluierde Eva' van Nawal El Saadawi bijvoorbeeld. "In een Sluier Gevangen' verhoudt zich tot "De Gesluierde Eva' als valsheid tot eerlijkheid, durf ik te zeggen. Alleen moet men Saadawi's voorwoord overslaan, waarin ze in leninistisch jargon alle schuld geeft aan "Het Westen'. Maar liever het Westen dan een dochter van vier, en de tirade in het voorwoord lijkt bedoeld om de pijn van de zelfkritiek te verzachten.

Ook "De Gesluierde Eva' is autobiografisch: ""Ik was zes jaar oud die nacht en lag warm en rustig in mijn bed, met dat aangename gevoel als je half slaapt en half wakker bent, terwijl mijn roze kinderdromen als lieve feeën voorbij fladderden.''

Plotseling wordt ze uit bed getild en naar de badkamer gebracht. Ze hoort een raspend geluid van metaal: ""Het leek of mijn hart niet meer klopte. Ik kon niets zien en ik voelde mezelf niet meer ademen. Toch stelde ik me voor dat het ding dat het raspende geluid had veroorzaakt, steeds dichterbij kwam. Tegen mijn verwachtingen in naderde het niet mijn hals, maar een ander deel van mijn lichaam, ergens onder mijn buik. (...) Toen dook de scherpe metalen rand van het mes plotseling tussen mijn dijen en sneed daar een stukje vlees weg. Ik riep om mijn moeder. Maar de hevigste schok kreeg ik toen ik rondkeek en haar naast mij zag staan. Mijn moeder, tussen de vreemdelingen. Ze praatte en glimlachte tegen hen alsof ze niet net had deelgenomen aan een slachtpartij op haar dochter.''

Zo vertelt Nawal El Saadawi verder, over clitoridectomie, incest, mishandeling, verwaarlozing. Over onwetendheid en de sociale benauwdheid over de maagdelijkheid en het simpele medische feit dat maar 41 procent van alle vrouwen in de wereld over een normaal maagdenvlies beschikt. Maar wee de vrouw van wie het maagdenvlies te dun, te dik of elastisch is: zij loopt in de islamitische wereld een goede kans na de huwelijksnacht te worden vermoord. ""De meest opvallende tekortkoming van de Arabische wereld'', schrijft Nawal El Saadawi, ""is het feit dat we niet gewoon zijn de waarden die we hebben geërfd kritisch te bestuderen en te onderzoeken.''

Het Nederlandse lezerspubliek had, kortom, helemaal geen etnocentrisch verhaal nodig van een hysterische huisvrouw uit Michigan om te weten wat er aan de hand is in de wereld van de gesluierde vrouwen.