Mecenas volgde de mis zonder de kerk te hoeven betreden

Tentoonstelling: Lodewijk van Gruuthuse, Mecenas en Europees diplomaat. T/m 30 nov. in het Gruuthusemuseum, Dijver 17 en in de Onze Lieve Vrouwekerk, Brugge.

Vijfhonderd jaar geleden, om precies te zijn op 24 november 1492, overleed de roemrijke Lodewijk van Brugge, heer van Gruuthuse, prins van Steenhuyse, graaf van Winchester, heer van Avelgem, Haamstede, Oostkamp, Beveren, Tielt-ten-Hove en Spiere. De naam van Lodewijk, een Gulden-Vliesridder, is nauw verbonden met Brugge, waar nu een grote tentoonstelling over hem is gemaakt. Of liever gezegd rond zijn figuur en zijn positie als mecenas: vooral dat laatste geeft een houvast voor wie een tentoonstelling over zo'n vroege periode wil maken. Het is een geluk dat Lodewijk bibliofiel was, want boeken zijn nu eenmaal per definitie beter gedocumenteerd en vaak ook beter bewaard dan andere kunstvoorwerpen.

De levensloop van Lodewijk van Gruuthuse heeft, waar het zijn residentie Brugge aangaat, alles om een eeuwenlange heldenverering in Vlaanderen te rechtvaardigen. Gruuthuse was een steenrijke Bruggeling die zijn inkomsten te danken had aan, zijn naam zegt het al, het ”gruut' dat nodig was om bier te maken en op de verkoop waarvan de familie het alleenrecht had. Lodewijk werd spoedig een belangrijk persoon aan het Bourgondische hof. Hij begon zijn carrière bij Philips de Goede, werd vervolgens eerste kamerheer bij diens zoon en opvolger Karel de Stoute. Hij speelde een belangrijke rol bij het arrangeren van het huwelijk van Karels dochter Maria van Bourgondië met aartshertog Maximiliaan van Oostenrijk. Lodewijk begeleidde in 1477 de jonge hertogin bij de inzegening van dat huwelijk te Brugge en werd vervolgens kamerheer van haar zoon Philips de Schone.

Maar na Maria's dood koos Gruuthuse de kant van de Vlaamse steden die in opstand kwamen tegen het bewind van Maximiliaan. Dat leverde Gruuthuse behalve gevangenschap, tenslotte een beschuldiging van verraad op in de laatste kapittelvergadering van de Orde van het Gulden Vlies die hij zou meemaken. Na dit gezichtsverlies stierf hij tenslotte in zijn Brugse paleis, getroost door Boëthius' De Consolatione Philosophiae, als we zijn biografen mogen geloven. En tijdens de begrafenis woedde er zo'n hevig onweer dat de bomen op het Onze Lieve Vrouwe-kerkhof ontworteld raakten. Boëthius is nu op de tentoonstelling aanwezig in een fraai geïllustreerde versie uit 1485 en rond de kerk zijn de lindes afgewisseld met toeristische Gruuthusevlaggen, die de weg naar de tentoonstelling markeren.

De tentoonstelling in Brugge wordt gehouden in het oude paleis van Gruuthuse dat nog bestaat. Het is - nog steeds - verbonden met de Onze Lieve Vrouwekerk door een kleine uitbouw op de eerste verdieping van waaruit de bewoners de mis konden volgen zonder de kerk te hoeven betreden. Het is een mooie gedachte dat het echtpaar Gruuthuse daar jarenlang over hun eigen reeds geïnstalleerde grafmonument heen de liturgische plechtigheden volgde.

Het paleis, dat deel uitmaakt van de Stedelijke Musea van Brugge en waar normaal de prachtige collectie oude toegepaste kunst te zien is, werd voor de gelegenheid ontdaan van alle voorwerpen die niet vijftiende-eeuws of spijkervast zijn. Dat betekent dat de nostalgische keuken sterk is uitgekleed en in plaats daarvan met hop en andere kruiden behangen. Dat betekent ook dat elders zoals in de tijd van Gruuthuse grote stenen wanden met Brusselse en andere tapijten werden gevuld en er een inventaris is teruggebracht die door de neo-gotische restauraties van het paleis heen een vijftiende-eeuwse ambiance scheppen.

Daarbinnen vormen de vitrines met handschriften een hoogtepunt en eigenlijk weer een tentoonstelling apart. Er wordt een indruk gegeven van Lodewijks enorme librije, indertijd de grootste op die van de hertog van Bourgondië na. Het is met die boekerij trouwens even merkwaardig afgelopen als met Lodewijk zelf. Na zijn dood kwam het grootste deel van de collectie, meer dan honderdtwintig stuks, in Frans koninklijk bezit. Het heeft toch iets navrants dat het eigendomsmerk van Gruuthuse consequent werd overschilderd met Franse lelies.

Zondag 22 nov. wordt een herdenkingsplechtigheid voor Lodewijk van Gruuthuse gehouden in Brugge. Om 15u vertrekt een stoet van het vroeger ambachtshuis van de kleermakers aan de Steenhouwersdijk naar het Gruuthusepaleis. Publikaties: M. Martens e.a., ”Lodewijk van Gruuthuse, mecenas en Europees diplomaat', uitg. Kunstboek, Brugge); Stefaan Vandenberghe, ”Vlaamse kunst in de 15de eeuw'. In de cafetaria kan een t.g.v. de tentoonstelling door de Brugse brouwerij De Gouden Boom geproduceerd Gruuthusebier gedegusteerd en gekocht worden.

    • Saskia de Bodt