Thriller

Schrijvers van thrillers beklagen zich er vaak over dat in Nederland nooit iets spannends gebeurt.

Sappige moorden met politieke consequenties worden hier zelden gepleegd. Geheime documenten schijnen in Nederland wel te bestaan, maar als zij worden gepubliceerd, blijken zij zelden iets belangwekkends te bevatten. De verdwaalde communist die je vroeger nog wel eens tegenkwam in een Groningse strokartonfabriek was zo keurig dat hij niets van Moskou wilde weten. De BVD werd bemand door goedwillende ambtenaren, wier taak er uit bestond nauwkeurig bij te houden hoe laat Fred van der Spek op zijn fiets sprong om les te gaan geven op de middelbare meisjesschool. CIA en KGB hebben in Nederland al even weinig te zoeken gehad als een admiraal van de NAVO-vloot op het Abcoudermeer.

Thrillerschrijvers van Nederland, waarom klagen jullie zo? Denk eens aan het mysterie van de verdwenen schilderijen, waarover bijna dagelijks in de dagbladen worden bericht. Denk, met andere woorden, eens aan de speurtocht naar de collectie-Koenigs, een geschiedenis die werkelijk alle ingrediënten bevat voor een bloedstollend, adembenemend, hardboiled misdaadverhaal.

Ga maar na. Franz Koenigs was een raadselachtige bankier van Duitse afkomst, die in de jaren dertig naar Haarlem verhuisde. Volgens sommige bronnen deed hij spionagewerk voor de Duitsers, maar of dat waar is weet niemand, want het is nooit uitgezocht. In ieder geval kwam Koenigs in 1941 om het leven, toen hij op een Duits station onder een trein viel. Volgens sommigen was het een ongeluk, volgens anderen zelfmoord, volgens weer anderen was hij opzettelijk van het perron gegooid - ook dat is nooit uitgezocht.

Zeker is dat Koenigs vlak voor de oorlog failliet dreigde te gaan. Hij zag zich gedwongen een deel van zijn kunstcollectie te verkopen. De koper was de Rotterdamse havenbaron D.J. van Beuningen, die op deze manier voor een schappelijke prijs de hand wist te leggen op een groot aantal werken van Rembrandt, Dürer en Rubens. Kort na de bezetting verkocht Van Beuningen een deel van de Koenigs-collectie aan de Duitsers. Hij deed dat vrijwillig en maakte daarbij een flinke winst. Toch blijft het raadselachtig waarom Van Beuningen, die ongaarne afstand deed van stukken uit zijn verzameling, de werken heeft gekocht. Had Van Beuningen sympathie voor de NSB, zag hij wel iets in de nieuwe orde? Ook dat is nooit uitgezocht.

Aan het eind van de oorlog voerde het Rode Leger de collectie als oorlogsbuit naar Moskou. Daar werd zij op last van Stalin opgeborgen. Het duurde 44 jaar voordat men zich in Nederland de Koenigs-collectie weer herinnerde. Pas in 1989 ondernam de Nederlandse staat een serieuze poging de collectie terug te krijgen, wat op zichzelf nogal ironisch is, omdat de Nederlandse staat nooit eigenaar van de collectie is geweest.

De recuperatie is een even fascinerend als delicaat proces. Aan de ene kant moeten de Russen zodanig gevleid worden dat zij, gunstig gestemd, meewerken aan de teruggave. Aan de andere kant moet er gedreigd worden als de medewerking stagneert. Detectives van de Rijksdienst Beeldende Kunst hebben het afgelopen jaar getracht de collectie op te sporen. Russische museumdirecteuren zijn onder druk gezet om de waarheid te spreken en zelfs Russische ministers zijn ondervraagd onder het felle licht van een Nederlandse bureaulamp. De oud-KGB-er Gendrich Popov, tegenwoordig topambtenaar van het ministerie van cultuur, siddert als de Nederlandse speurneuzen langskomen. “De dagen van Popov zijn geteld”, heeft de Nederlandse ambassadeur in Moskou al verklaard. De ambassadeur heeft trouwens de tijd van zijn leven. Veel heeft hij te danken aan de deep throat onder de Russische kunsthistorici, die hij 's avonds laat op een geheime plaats in het Gorki Park pleegt te ontmoeten.

Thrillerschrijvers van Nederland, klaag niet langer! Hier ligt een onderwerp, waarmee u eindelijk kunt doorstoten naar de internationale top van de misdaadliteratuur. Geef u fantasie de vrije baan en verzin uw eigen geschiedenis.

Hoe kwam Koenigs om het leven?

Waarom verkocht Van Beuningen de collectie aan de Duitsers?

Welke opdracht gaf Stalin.

Wat werd er precies besproken in het Gorki Park?

Waarom en door wie werd Boris Jeltsin vermoord, toen hij van Rudi Fuchs alle Malewitsj-schilderijen terug wilde hebben.