Op zoek naar stellingen in het debat over illegalen

Morgen houdt de PvdA in de Nieuwe Kerk in Den Haag haar briefing over de illegalen, een thema dat sinds de vliegramp in de Bijlmer hoog op de politieke agenda staat. De PvdA-top moet zijn houding uitleggen nadat partijvoorzitter F. Rottenberg het onderwerp publiekelijk aan de orde stelde. De PvdA zette de toon van het illegalendebat: andere partijen en organisaties reageren, óf niet.

DEN HAAG, 13 NOV. Het opinieklimaat in Nederland tegenover illegalen is zo snel verschoven dat diverse partijen en organisaties moeite hebben daar tijdig op in te spelen. “Nee, met illegalen hebben wij ons nog niet beziggehouden”, zegt de voorman van het Interkerkelijk Vredesberaad, M.J. Faber. Jaren geleden leidde hij het debat over de kruisraketten en bracht honderdduizenden op de been. Faber, net teruggekeerd uit Macedonië, heeft zich nu volledig op Joegoslavië gestort en pleit vurig voor een sterker optreden van Europese troepen. “De illegalen? Dat is een zaak voor de Raad van Kerken”. Faber wil wel zijn persoonlijke mening geven: “Ik ben erg geschrokken van wat Rottenberg heeft gezegd. Dat neigt naar populisme, opent de weg naar een heksenjacht.”

De Raad van Kerken heeft zich nog niet in het debat gemengd. “We hebben in het verleden al twee brochures over dit onderwerp geschreven”, aldus ds. W.R. van der Zee. Gedoogstatus en terugkeer met financiële steun zijn daarbij de trefwoorden. Van der Zee is geschokt door de “harde woorden” van de PvdA en het CDA. “De illegalen zijn de stok om de hond te slaan, er wordt gepraat met xenofobe sentimenten.” Hij is onaangenaam verrast door de omslag van het opinieklimaat en zegt zijn steun toe aan het Kamerlid J. Krajenbrink (CDA), die in de fractie een “coulante” houding inneemt jegens illegalen. De Raad van Kerken wil het CDA de "Barmhartige Samaritaan' in herinnering brengen.

Bij het hoofdkantoor van het CDA is geen enkele protestbrief binnengekomen van bisschoppen of dominees die, voorzover bij het CDA aangesloten, geregeld met voorzitter W. van Velzen overleg voeren.

CDA-politici zijn niet erg verbaasd over het uitblijven van “ethisch protest” dat de partij tien jaar geleden in de kwestie van de kruisraketten parten speelde. De politici merken in de zalen dat de achterban een krachtiger overheidsoptreden wenst. “Je wordt elke keer aangesproken op de illegalen”, zegt een CDA-Kamerlid.

Pag.10: CDA-achterban verwacht van leiding sterke knieën; D66: geen referendum over illegalen

CDA-leden reageerden verbijsterd nadat enkele honderden illegalen in de nasleep van de Bijlmerramp om legalisatie vroegen. “Het rechtsgevoel is geschonden”. Het CDA verwacht van zijn politici niet alleen mooie woorden, maar ook sterke kniën. “Illegaal is illegaal, jullie mogen niet terugdeinzen voor vervelende dingen bij de uitvoering van wetten”, zo krijgen de CDA-politici te horen in het land.

Er was dan ook geen enkel protest toen CDA-fractievoorzitter Brinkman vorige week zei dat collectieve voorzieningen, behalve medische hulp, voor de illegalen moesten worden gesloten.

Krajenbrink, woordvoerder minderhedenbeleid, wil echter dat het thema in het CDA op gedempte toon wordt besproken. Maar in de fractie behoort hij tot een steeds kleiner wordende groep "coulanten', inmiddels op de vingers van één hand te tellen. Krajenbrink kwam vorige maand reeds in aanvaring met Brinkman over de gezinshereniging. Hij dreigde toen met aftreden, maar hij bleef. Het afgelopen weekeinde reageerde hij volgens Brinkman té afwijzend op de woorden van VVD-leider Bolkestein dat ambtenaren die illegalen op het spoor komen een meldingsplicht moeten krijgen. De kritiek van Krajenbrink was “voorbarig” omdat dit al is vastgelegd in de strafwet.

In het CDA wint de opvatting van Kamerlid W. Mateman veld. Eerder dit jaar zei hij dat het grote aantal illegalen in de Bijlmermeer een “tekortschietend beleid” laat zien dat een “rustige integratie van legale buitenlanders” in de weg staat. Zijn opmerkingen, toen fel gekritiseerd, zijn in de fractie nu gemeengoed.

Ook voor de CDA-jongerenorganisatie, het CDJA, is de omslag té snel gegaan. “We hebben nog geen standpunt ingenomen”, zegt voorzitter J. de Vries. Hij vindt dat Brinkman meedoet aan een “hetze”, en zegt zelf meer te voelen voor de suggestie van Krajenbrink om terugkerende illegalen financieel te steunen. De boeren en tuinders, een invloedrijk deel van de CDA-achterban, hopen dat de omslag gepaard gaat met scherpere regels voor “werkonwillige Nederlanders”.

C. Overkleeft, tuinder in het Westland en hoofdbestuurslid van de Christelijke Boeren- en Tuindersbond (CBTB), zegt in principe tegen illegaliteit te zijn. “Maar dan moeten er wél legale werknemers komen die bij ons de tomaten en aardbeien plukken”.

Het CDA kan dus zonder veel weerstand een “scherpere koers” varen, de VVD moest zich de afgelopen weken haasten om haar vertrouwde positie in te nemen. Rottenberg had het politieke debat geopend, tot verbazing van K.J. Wiebenga, de VVD-fractiespecialist. In Lunteren, op een bijeenkomst van regionale en lokale VVD-bestuurders, kroop Bolkestein moeizaam "rechtsom' en pleitte hij voor een meldingsplicht van ambtenaren. Hij ontmoette echter nauwelijks verzet. De Amsterdamse VVD, die bij de liberalen van oudsher een vrijzinniger opstelling kiest, uitte bedenkingen. “Zo'n meldingsplicht is niet nodig”, zo zegt de fractieleider van de VVD in de Amsterdamse gemeenteraad, A.L. van der Stoel. “Het koppelen van bestanden is voldoende”.

Rottenberg wordt vooral aangevallen door D66 en Groen Links. De leider van D66, H. van Mierlo, verscheen pas op het toneel toen de andere grote partijen hun posities hadden betrokken. Hij pleitte voor een “stilzwijgen” over dit thema dat volgens hem de geest uit de fles kan halen. D66, een vurig pleitsbezorger van het referendum, vindt dit middel echter ongeschikt voor het illegalen-probleem. “Nee, dat zou tot misverstanden leiden. Op dit punt géén referendum”, aldus D66.

Groen Links zette vorige week de kritiek op de PvdA in met een open brief van partijvoorzitter M. Vos aan haar PvdA-collega Rottenberg. “Felix, wat maak je me nou”, zo schreef ze. Groen Links verweet de PvdA stemmingmakerij en de weg te effenen voor de Centrum-Democraten die in de peilingen op circa vier zetels staan. Probeert Groen Links de linkervleugel bij de PvdA weg te snoepen? Het Kamerlid L. Sipkes wijst deze veronderstelling verontwaardigd van de hand. “Er is ook nog zo iets als integriteit”, zegt ze boos. Groen Links heeft de open brief echter alleen gericht aan de PvdA en niet aan de voorzitters van het CDA of de VVD. “Wij vinden dat geen enkele partij winst mag behalen op dit thema”, aldus Sipkes.

De PvdA zelf heeft de afgelopen dagen geprobeerd de schade te herstellen van het debat dat ze heeft aangezwengeld. De lijn Rottenberg-Kok richt zich op het bestraffen van werkgevers die illegalen te werk stellen en het doen terugkeren van de illegalen. Maar er zijn gradaties. Staatssecretaris Kosto moet, het zit nu eenmaal in zijn portefeuille, de nadruk leggen op uitzetting. PvdA-minister Ritzen (onderwijs) wil kinderen van illegalen niet uitsluiten van onderwijs, PvdA-minister D'Ancona (WVC) kijkt naar het aspect van de opvang omdat veel afgewezen asielzoekers in de illegaliteit onderduiken. En PvdA-minister Pronk (ontwikkelingssamenwerking) krijgt de vraag of landen waar illegalen vandaan komen niet meer hulp moeten ontvangen.

Rottenberg ziet nu als grootste taak “de zaak bijeen te houden”. De PvdA worstelt met zichzelf. Een geestelijke strijd die de Belgische socialist, tevens minister van binnenlandse zaken, L. Tobback, deze week op een congres van Europese Sociaal-democraten (PES) in Den Haag treffend typeerde. “De sociaal-democratie maakt de mooiste wetten. Maar als bij de uitvoering de nare werkelijkheid opdoemt, komen ook de emoties. Die sieren haar, maar je kunt er niet mee regeren”.