Het leven komt me steeds minder samenhangend voor; Gesprek met Chaim Potok

Bijna alle romans van Chaim Potok gaan over de botsing tussen joden en niet-joden. Aanvankelijk vertelde de Amerikaanse schrijver duidelijke, afgeronde verhalen, maar de laatste tien jaar komen in zijn boeken steeds vaker bovennatuurlijke gebeurtenissen voor. “Ik heb me langzaam bewogen in gebieden die ik zou willen kenschetsen als donker en ambigu,” zegt hij. Deze week bezoekt Potok Nederland ter gelegenheid van de publikatie, alleen in Nederland, van zijn nieuwe novelle, De Troop-leraar.

Chaim Potok: de Troop-leraar. Uitg. Bzztôh, 112 blz. Vertaling Marianne Verhaart. Prijs ƒ 24,50 (geb.)

Chaim Potok: Uitverkoren. Uitg. Bzztôh, 272 blz. Vertaling Peter Sollet. Prijs ƒ 39,50 (geb.)

Van Chaim Potok zijn in het Engels verkrijgbaar: The Chosen, 271 blz; The Promise, 381 blz; My Name is Asher Lev, 350 blz; In the Beginning, 432 blz; Wanderings, 576 blz; The Book of Lights, 389 blz; Davita's Harp, 438 blz; The Gift of Asher Lev, 369 blz. Uitg. Fawcet Crest Books, alle ƒ 19,90.

Nederlandse vertalingen van deze boeken zijn bij uitg. Bzztôh verschenen.

Komende zondag 20.30 uur spreekt Potok in De Balie in Amsterdam, in de reeks Hogere Sferen, over Kabbala, mystiek en moderne vertelkunst.

Afgezet door een taxichauffeur. Chaim Potok en zijn vrouw zijn het erover eens als ze het bedrag horen voor een ritje van het station van Philadelphia naar een buitenwijk. “Was er geen meter?” vraagt de schrijver. Er was wel een meter maar die liep kennelijk op dubbele snelheid. “Welkom in Philadelphia!”

Hoofdschuddend loopt de schrijver de kamer in. Opvallend in de hal en de woonkamer zijn de talloze schilderijen. Het is Potoks eigen werk, hij tekent en schildert van jongs af aan en hij heeft ook talloze malen geëxposeerd. Als tijdens het gesprek de vraag ter sprake komt wat een Vandyke-baard is, wijst Potok naar een van zijn werken aan de muur van een streng kijkende man met een baardje. “Een Vandyke-baard is een snorrebaard, uitlopend in een sikje waarbij de wangen glad zijn.”

De spreekstijl van de schrijver verraadt ervaring in college geven. Potok praat op een prettige doceertoon en veert af en toe op om zijn woorden nadruk te geven.

De nieuwe novelle van Potok, The Trope Teacher (De Troop-leraar), verschijnt alleen in Nederlandse vertaling. Potok schreef de novelle op verzoek van Bzztôh, dat een nieuwe vertaling publiceert van The Chosen, Potoks debuut uit 1967. Andere Potok-uitgaven verschijnen deze maand eveneens in een nieuwe editie, met op de omslagen afbeeldingen van Potoks schilderijen.

Chaim Potok is een gevestigd schrijver sinds het succes van de roman The Chosen, die nog beroemder werd door de verfilming ervan. Hij schaarde zich met die roman in de rijen van de grote Amerikaanse schrijvers met een joodse achtergrond, zoals Henry Roth, Saul Bellow en Philip Roth. The Chosen is het verhaal van twee jongens die opgroeien in een voornamelijk joodse buurt in Brooklyn. De een, Danny Saunders, behoort tot de meest orthodoxe groep, de Chassidiem. De ander, Reuven Malter, is aanzienlijk liberaler. De verschillen voor buitenstaanders zijn vooral zichtbaar doordat de Chassidiem zich traditioneel in het zwart kleden en vasthouden aan het dragen van lange lokken langs de oren. Bijna alle mannen hebben baarden.

De vader van Reuven is een vrijzinnige geleerde, die schrijft over tekstkritiek op de Talmoed. Danny's vader is de Chassidische rabbi. Hij is buitengewoon rigide en onbuigzaam waar het de Talmoed betreft en verafschuwt de praktijken van mensen als Malter. De vrijzinnigen erkennen dat de tekst van de Talmoed goddelijk is maar kopiisten die de heilige teksten hebben overgeleverd maakten soms schrijffouten die een juiste interpretatie in de weg staan. Dat uitgangspunt is volgens Saunders en de zijnen pure godslastering. In de ogen van beiden houdt de andere partij er zulke krankzinnige denkbeelden op na dat het nog eens de ondergang van het jodendom wordt.

Ondanks deze achtergronden is de roman The Chosen allesbehalve een boek over joodse theologie, want Potok concentreert zich op de personen die in zijn verhaal rondwandelen, base-ball spelen, ziek zijn en naar school gaan. Hoofdpersoon Reuven Malter raakt bevriend met Danny Saunders, ondanks hun verschillende achtergronden. De nieuwsgierigheid naar elkaars achtergronden legt de basis voor hun vriendschap.

Potoks onderwerp in bijna al zijn romans is de botsing tussen het strenge, beschermde joodse milieu en de gojse buitenwereld. Nooit blijft een van zijn personages onberoerd door de ontwikkelingen en dat heeft uit orthodoxe hoek zeer gemengde reacties op zijn boeken opgeleverd. “Joden staan heel ambivalent tegenover mijn werk. De zwaarste aanvallen op mijn boeken heb ik te verduren gekregen uit joodse hoek. Ze zien mijn werk als bedreigend omdat ik het heb over wereldlijke problemen. Anderzijds zijn er ook orthodoxe joden die vinden dat er niet voldoende op een openhartige manier over de problemen in hun gemeenschap wordt gesproken en dat dat wel zou moeten. Ze juichen dat aspect toe in mijn romans. Dus zelfs onder de orthodoxen onderling is er veel discussie over mijn werk.”

Hechte groep

De Chassidische joden vormen een hechte groep in de VS. De wijk Williamsburg in het stadsdeel Brooklyn, waar een grote groep woont, heeft een eigen gemeenschapsleven en ze vormen met andere gemeenschappen in het land een niet uit te vlakken belangengroep. Tot de Tweede Wereldoorlog woonde maar vijf à tien procent van alle Chassidiem in de VS. De rest woonde in Europa, met name in Polen en Rusland, en werd in aantal gedecimeerd door de holocaust. De overlevenden emigreerden naar Israel, de VS, Australië en Zuid-Afrika.

Potok: “Van alle joden waren de Chassidiem het meest volgzaam ten opzichte van overheden. Ze gingen hun dood tegemoet als martelaren. Een kleine minderheid vocht voor wat ze waard was maar verloor ook. Dat is nu anders. De overlevende joden zijn agressief en ze zullen zich niet meer willoos naar de slachtbank laten leiden. Dat is niet alleen de les die ze uit de geschiedenis hebben geleerd maar het heeft ook te maken met het feit dat juist de agressiefsten het hebben overleefd. De zachtaardigen stierven en de militanten hebben het overleefd.”

Het lijkt niet toevallig dat Potok op zestienjarige leeftijd, in 1945 dus, besloot om schrijver te worden en zijn eigen volk als onderwerp koos. Van The Chosen zijn inmiddels meer dan 1 miljoen exemplaren over de hele wereld verkocht. Potok schreef een vervolg, The Promise (1969), en daarna nog vijf romans, een verhalenbundel en een boek over de geschiedenis van het jodendom.

“Ik schilderde eerder dan ik schreef,” vertelt Potok. “Vanaf dat ik een jaar of negen was tekende en schilderde ik. Ik groeide op in een streng religieuze omgeving dus mijn vader was daar niet erg blij mee. Hij vond het een tijdverdrijf waar joodse jongetjes zich niet mee moesten bezighouden. Ik moest een joodse geleerde worden. Het idee om schrijver te worden kwam toen ik ongeveer zestien was. Dat was veel meer geaccepteerd in de godsdienstige traditie waar ik uit voortkom. Ik teken en schilder nog steeds maar toen ik eenmaal was begonnen met schrijven nam het wel af. Er waren periodes dat ik er helemaal niet aan toekwam omdat ik me concentreerde op het schrijven.”

Potok werd in 1929 in de Newyorkse wijk de Bronx geboren. Zijn beide ouders waren Chassidische joden en zijn opvoeding was orthodox. “Het was een heel besloten joodse gemeenschap van wat je fundamentalistische joden zou kunnen noemen. Wij leerden alleen de Talmoed. Alles daarbuiten was niet alleen minderwaardig maar werd ook als bedreigend gezien. Van negen uur 's ochtends tot drie uur 's middags was het allemaal Talmoed. Van half vier tot zes uur hadden we de "wereldlijke' vakken. Dan gingen we naar huis, we maakten huiswerk, aten wat en gingen naar bed. Zo leefden mijn vrienden en ik.” De roman In the Beginning (1975) staat het dichtst bij hoe zijn jeugd in werkelijkheid was en Potok noemt het beeld "vrij realistisch'.

Opleiding

Toen Potok had besloten dat hij schrijver zou worden, stond voor hem vast dat hij over joden in Amerika zou schrijven. Potok: “Ik besloot dat als ik het goed wilde doen ik een goede joodse opleiding moest hebben. En ik wilde een bredere opvoeding dan alleen mijn orthodoxe achtergrond. Ik wilde een soort westers-wetenschappelijke opleiding. Ik wilde ook meer weten over poëzie, joodse poëzie, joodse filosofie en de bijbel. Want dat had ik allemaal niet gehad op de scholen waar ik op had gezeten. Er was maar één school die een joodse wetenschappelijke opleiding bood. Als je die voltooide was je automatisch rabbi. Ik was echter nooit van plan om een echte rabbi te worden en heb dat beroep ook nooit uitgeoefend. Alles wat ik heb gedaan stond in dienst van het schrijven.”

Militaire dienst

Zijn studies rondde hij af voordat hij opgeroepen werd voor militaire dienst. De Koreaanse oorlog was al voorbij maar de Amerikaanse militaire aanwezigheid in Zuidoost-Azië duurde voort. Potoks ervaringen in Azië op 25-jarige leeftijd zijn naar eigen zeggen beslissend geweest voor zijn schrijverschap en zijn verder leven. Hij verbleef er in totaal zestien maanden bij een infanteriedivisie, daarna bij een medisch bataljon en weer later bij de genie.

“De toenmalige ervaringen in Korea, Japan, Hongkong en Macao hebben mijn leven veranderd,” aldus Potok. “Toen ik daarheen ging dacht ik dat ik alles wist. Ik wist wat mijn jodendom was, ik wist wat ik was als onderdeel van de Amerikaanse beschaving. Je kon me een vraag stellen en ik wist het antwoord. Waarom is er kwaad in de wereld? Wat voor iemand was George Washington? Ik wist het allemaal. In Azië werden al mijn zekerheden ondermijnd. Ik zag een andere beschaving en ik zag ellende die ik nog nooit had gezien. Ik ben onder meer naar Hirosjima geweest en ik sprak met de mensen in dat werelddeel. Voor mij kreeg de westerse beschaving, mijn jood-zijn en mijn Amerikaan-zijn een ander aanzicht. Het Aziatische perspectief was zo dat de modelwereld waarin ik was opgegroeid, het mooie plaatje, uit elkaar viel.”

Potok had geen antwoorden meer, alleen nog vragen. Hij schreef een roman over zijn tijd in Korea nadat hij was teruggekeerd in de VS, maar geen uitgever wilde die publiceren. Hij noemt het nu "het werk van een beginneling' en geen echte roman. Potok besloot om zijn eigen wortels te onderzoeken en bij het begin te beginnen. Potok: “De Koreaanse ervaring was het laatste hoofdstuk van een heel leven tot zover. Daarom begon ik met The Chosen en The Promise om uit te vinden wat er met mij was gebeurd. De locaties in die romans zijn helder en dat geldt ook voor boeken als Asher Lev en In the Beginning. Als we kijken naar The Book of Lights, dan zijn dingen niet meer zo duidelijk. Dat heeft te maken met mijn ervaringen in Azië.”

My Name is Asher Lev (1972) is het derde boek van Potok na The Chosen en The Promise. Uitgangspunt van de roman was voor Potok de vraag: wat zou er gebeurd zijn als ik geen schrijver maar schilder was geworden? Daarna volgde de autobiografische roman In the Beginning. Potok had vier lijvige romans in acht jaar gepubliceerd. Nu nam hij een aanloop naar The Book of Lights, dat in veel opzichten een duidelijke ommekeer in zijn oeuvre laat zien.

Kabbala

The Book of Lights, dat over Korea gaat, verscheen in 1981. De twee hoofdpersonen zijn verplicht in dienst te gaan en werken als aalmoezenier in Azië. De hoofdpersoon, Arthur Loran, is een begaafde student die zich bezighoudt met de kabbala, mystieke getallenleer. Met zijn vriend Arthur Leiden deelde hij een kamer op de campus. Leiden heeft een broer in de Tweede Wereldoorlog verloren en zijn vader was een van de technici die meewerkte aan het vervaardigen van de atoombom. Hij heeft op z'n zachtst gezegd gemengde gevoelens over oorlog.

In Potoks boeken tot 1981 spelen droom en zinsbegoocheling altijd al een rol maar sinds The Book of Lights doet Potok daar nog een schepje bovenop. Er zijn stemmen uit het niets, verschijningen, en de scheidslijn tussen werkelijkheid en illusie vervaagt.

Potok: “De laatste tien jaar heb ik me langzaam bewogen in gebieden die ik zou willen kenschetsen als donker en ambigu.” Hij vertelt het voorzichtig en langzaam als om de woorden goed te laten doordringen. “In mijn eerste boeken heb ik mijn eigen begin verwerkt. En nu ben ik mezelf aan het inhalen en schaaf ik mijn wereldbeeld bij. Hoe langer ik het onderzoek en hoe meer ik er over nadenk, hoe minder duidelijk de omtrekken zijn. De verbeelding ervan wordt schimmig en vaag. Het beeld van de honkbalwedstrijd in The Chosen is scherp - ik beschrijf een wereld waarin alle antwoorden nog bekend zijn. Het is een mooie, coherente vertelling met een begin, een midden en een eind en die voert je mee door de rest van de roman.

“Maar zo is het leven niet. En hoe meer ik het onderzoek, hoe minder ik die coherente verhalen op kan schrijven. Ik zoek naar proza en naar een manier om toch te kunnen weergeven wat voor soort onderzoek mij bezighoudt. Het leven is niet keurig netjes geordend en naarmate ik ouder word, wordt het minder samenhangend.”

De romans sinds The Book of Lights zijn duidelijke bewijzen van Potoks veranderde visie. Om te verduidelijken wat hij bedoelt maakt hij paradoxaal genoeg in zijn recentere boeken vaker gebruik van bovennatuurlijke elementen. De rebbe in The Gift of Asher Lev (1990), het vervolg op My Name is Asher Lev, beschikt over de gave om zich vanuit Brooklyn over de oceaan te bewegen en Asher Lev te bezoeken in zijn hotelkamer in Parijs. Het ornamentje op de deur in de slaapkamer van Davita in Davita's Harp (1985) begint uit zichzelf een melodietje te spelen. Het lijken gebeurtenissen uit sprookjesverhalen maar deze elementen zijn voor Potok onderdeel van één realiteit.

“Ik ben het aan mijn schrijverschap verschuldigd om de waarheid op een subjectieve manier te onderzoeken,” aldus Potok. “Daarom gebeuren er in de nieuwe novelle, The Trope Teacher ook merkwaardige dingen. En vandaar ook dat je niet zeker bent van wat wel of niet werkelijk is. Veel mensen gaan op die manier door het leven. Je wordt er, naarmate je ouder wordt, in toenemende mate door achtervolgd. Je denkt opeens terug en je vraagt je af: is mij dat echt overkomen of heb ik het maar gedroomd en verbeeld ik me nu dat het me is overkomen.”

Koorts

Het is precies wat de kleine jongen David Lurie overkomt in Potoks roman In the Beginning. Aan het eind van een feestelijke picknick met een groep geloofsgenoten valt hij in slaap omdat hij ziek aan het worden is. De ziekte gaat gepaard met flinke koorts zodat hij 's avonds laat aan een volkomen verbouwereerde vader vraagt: zijn we echt naar een picknick geweest? Volgens Potok komt dat vaak voor bij kinderen: “Voor hen is dat onderscheid minder duidelijk. De maatschappij leert kinderen dat ze zich moeten concentreren op wat echt is. Het doel van cultuur is onderscheid maken, werkelijkheid en illusie uit elkaar houden. Als dat lukt dan hebben de kinderen tegen de tijd dat ze aan het eind van hun tienerjaren zijn een behoorlijk duidelijk beeld van de wereld. Cultuur vertelt je wat zwart en blauw en rood is. In het algemeen is de cultuur daar in het verleden in geslaagd. Vandaag de dag worden mensen overspoeld door andere versies van wat zwart en blauw en rood is.”

Tot de publikatie van The Book of Lights waren het alleen kinderen die worstelden met het onderscheid tussen werkelijkheid en illusie. Na die roman zijn het steeds vaker ook de volwassenen. In de novelle The Trope Teacher tobt de hoofdpersoon, de bekende Amerikaanse historicus Benjamin Walter, met het schrijven van zijn memoires. Hij is een specialist op zijn vakgebied, de oorlogsvoering in deze eeuw. Het probleem is dat hij zich veel van zijn eigen verleden niet kan herinneren en dat is nogal lastig als je je memoires aan het schrijven bent. In het huis naast hem is een nieuwe bewoner ingetrokken. Het is de bekende schrijfster I.D. Chandal. Door haar komen oude herinneringen boven aan zijn "trope teacher'. Het was de man bij wie hij twee keer per week langsging en die hem de magische werking van muziek leerde. Ook herinnert hij zich weer zijn eigen ervaringen in de Tweede Wereldoorlog toen hij als soldaat met zijn peloton op een concentratiekamp stuitte.

Potok: “Wat ik doe is het onderzoeken van het vervagen van de lijnen en omtrekken van realiteit en illusie, slaap en wakende toestand. The Trope Teacher is een stap in dat onderzoek. Ik gebruik daarin de twee wreedste feiten van het tijdperk waarin wij leven: de gruwelijke oorlogen en de holocaust. Die ervaringen zijn deel van ons geworden. De hoofdpersoon houdt zich al zijn hele leven bezig met het zoeken naar verbanden. Maar als hij probeert zich dingen van vroeger te herinneren, lukt dat hem niet. Daarom stapt hij naar een verhalenverteller, die ook leeft bij de gratie van verbanden leggen. Hij probeert zijn eigen leven door de ogen van een verteller te zien. En het eindigt ermee dat zij hem zegt dat er geen verbanden zijn. Niet in zijn leven en niet in zijn vak. Het is beangstigend om daar als historicus achter te komen maar het feit ligt er. Geleerden en gelovigen leven allemaal bij de gratie van verbanden tussen dit of dat. Het verklaren van oorzaak en gevolg is de reden van hun bestaan want dat geeft samenhang. Ik zeg: er is geen samenhang en dat kan beangstigend zijn.”

De bewustwording dat er geen duidelijke scheidslijn is tussen realiteit en illusie houdt Potok naar eigen zeggen al tien jaar bezig. Het is daarom opmerkelijk dat pas in The Trope Teacher die thematiek zo prominent aanwezig is. In Davita's Harp en The Gift of Asher Lev zijn de bovennatuurlijke gebeurtenissen ondergeschikt aan het meeslepende, afgeronde verhaal.De buurvrouw-schrijfster Chandal fungeert in The Trope Teacher als een muze en treedt op als een geest.

Wat de volgende roman van Chaim Potok wordt, is onbekend. Desgevraagd antwoordt hij dat er waarschijnlijk een vervolg komt op de twee Asher Lev-romans. “Ik heb daar wel ideeën over en ik denk dat dat boek er moet komen,” aldus Potok, die nog niet weet wanneer hij eraan toekomt. Wie My Name is Asher Lev en The Gift of Asher Lev heeft gelezen zal uitzien naar een vervolg waarin alles op z'n plaats valt. Gezien de intellectuele ontwikkeling van Potok zelf is de grote vraag hoe hij dat zal aanpakken.