De dynamische kleine geest uit het blikje; Zuiveringen in Kroatie

De Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic verbleef tot enkele maanden geleden in Amerika, vanwaaruit zij regelmatig een column schreef over het leven daar. Nu is zij terug in Kroatië waar de lucht gezuiverd wordt van alle mogelijke onreine elementen.

Ruim twee jaar geleden, toen het Kroatische volk zichzelf onafhankelijk verklaarde, verscheen er in de souvenirstalletjes van Zagreb een merkwaardig soort blikjes. Ze leken wel wat op Coca Cola-blikjes, maar er stond op: "Zuivere Kroatische lucht'. Dit opschrift sloot aan bij de toen populaire reclamespreuk voor hoestpastilles: "Verlicht de ademhaling'. De ene boodschap bleek de andere semantisch te ondersteunen en aan te vullen: "Zuivere Kroatische lucht verlicht de ademhaling!' Nu zijn die blikjes nergens meer te vinden, op dit moment is er iets anders te koop: een bonbonnière waarvan het ontwerp is geïnspireerd op het Kroatische paspoort, blauw met een rood-wit wapen. De kitsch-industrie hield de politieke ontwikkeling nauwlettend in de gaten en kwam na de "zuivere Kroatische lucht' (ofwel het uitroepen van de onafhankelijkheid) met het "zoete Kroatische paspoort', tot de legale, internationaal erkende staatkundige onafhankelijkheid.

Maar wat blijkt er met de lucht aan de hand te zijn? In het Russisch bestaat het woord certychán'je, het oproepen van de duivel. De meest vermakelijke voorbeelden van dit "oproepen van de duivel' biedt ons Boelgakov's roman De meester en Margarita. Alles namelijk wat de personages daarin hardop uitspreken, dat gebeurt of verschijnt ook werkelijk. Zelfs de duivel in hoogsteigen persoon! Bijgelovige mensen noemen nooit zomaar iets bij de naam, want je weet maar nooit. Een soortgelijke taalkundige fijngevoeligheid leggen schrijvers aan de dag: zij weten beter dan wie ook dat alleen al het gebruik van een woord een slangeëi kan voortbrengen.

Zo kwam, net als de geest uit de fles, ook het onschuldige (!) opschrift op dat blikje tot leven, en begon op allerlei manieren realiteit te worden. Het raakte, als een klit, in de Kroatische taal verward, het kwam tot leven in de dagbladen, op de televisie, in de politiek, in het denken van de mensen en in de dagelijkse omgangstaal. Als gevolg daarvan kun je tegenwoordig geen krant meer opslaan, of je leest de woorden zuiver, schoon die natuurlijk hun tegendeel veronderstellen: de woorden onzuiver, vuil. In het nieuw ontstane waardensysteem dat is gebaseerd op de tegenstelling zuiver, schoon - onzuiver, vuil, wordt het leven plotseling een stuk eenvoudiger.

Na de buitenlandse vijanden die algemeen bekend zijn en door wier schuld overigens die "vuile oorlog' wordt gevoerd, laat nu ook de geest uit het blikje, Mr. Zuivere Kroatische Lucht ons, als een soort onvermurwbare Mr. Kleenex, duidelijk zien dat er in Kroatië nog heel wat valt te zuiveren!

Zo begonnen de talrijke bevoegde en onbevoegde agenten van de bloedgroepencontroledienst met het onderzoek naar de zuiverheid van de Kroatische burgers. Tegenwoordig spitten de Kroatische burgers ook zelf panisch in hun eigen en andermans biografie uit vrees dat er misschien wel ergens een klein, ongewenst smetje te vinden is. Het in het openbaar en steeds weer opnieuw verkondigen van de eigen nationaliteit is een nieuwe regel geworden in de Kroatische omgangsvormen. Daardoor valt de recente uitspraak van een bekende persoonlijkheid: "Iedereen weet dat in mijn familie al sinds driehonderd jaar geen Byzantijns bloed meer voorkomt' binnen de normale gedragsnormen. Deze nieuwe gedragscode werd ingevoerd door de Kroatische politici, het allereerst door de president, en meteen daarna door de volgzame burgers braaf overgenomen.

Leugenachtig

"Byzantijns bloed' staat in het nieuwe waardensysteem gewoon voor Servisch of orthodox, en het adjectief "Byzantijns' betekent: gemeen, vuil, leugenachtig, ofwel anders dan wij. Of, zoals de schrijver van een kranteartikel het onlangs uitdrukte: "het Kroatische volkskarakter is niet gelijk aan het Servische, want dat is agressief en wordt gekenmerkt door een collectieve frustratie die voortkomt uit de Groot-Servisch-Byzantijnse levensfilosofie: moord en plunder, roof en heers'.

De magische formule zuivere Kroatische lucht zuivert het Kroatische gebied niet alleen van de "Byzantijnen' die anders zijn dan wij, maar ook van al die andere, nòg talrijkere binnenlandse vijanden, die eveneens op hun eigen manier verschillen van de heersende meerderheid. Dat zijn de onvoldoende loyale Kroaten, de "saboteurs' en "verraders', de "communards' (alle kandidaten, ook de president, hebben tijdens de verkiezingscampagne beloofd dat ze de communisten uit alle verantwoordelijke posten zouden wegzuiveren), de "schoften', de "anti-Tudjman-commando's' en nog vele anderen.

De geest uit het blikje, Mr. Zuivere Kroatische Lucht, zuivert vervolgens het Kroatische grondgebied van de "niet-levende' vijanden, van de "symbolen van het volksvijandige (communistische!) regime', zoals iemand het zo prachtig wist te formuleren in een kranteartikel, waarin hij de massale vernietiging van monumenten voor de slachtoffers van het fascisme trachtte te rechtvaardigen.

De geest uit het blikje inspireerde ook diegenen die zich opwierpen als zuiveraars, de "dynamiet-specialisten', diegenen die de zware, vaderlandslievende taak op zich namen de Kroatische dorpen en steden te zuiveren van huizen die het eigendom waren van Serviërs. In het vuur van hun zuiverende werk bedienen de zuiveraars zich bij tijd en wijle ook van onzuivere, smerige middelen; een van de onschuldigste is het collectief besmeuren van een huis met stront, opdat de ongewenste bewoner het huis voorgoed verlaat. Deze originele zuiveringsmethode werd toegepast door de bewoners van een klein dorpje op een eiland bij de Adriatische Zee. Het ging om het huis van een gewezen Joegoslavische minister. De plaatselijke politie liet (zoals altijd in zulke gevallen) op geen enkele manier blijken dat zulke methodes niet kunnen worden getolereerd. Ook bij de politie zelf, overigens, heeft de leer der nieuwe hygiënisten inmiddels vaste voet gekregen.

Bibliotheken

De geest uit het blikje drong ook door in de officiële instanties, vooral in het ministerie van cultuur, waar de ambtenaren zich, onder leiding van de minister zelf, als voorbeeldige zuiveraars ontpopten. Zij ontdeden de lesprogramma's van de scholen van alles wat "niet paste', en omwille van de "zuivere Kroatische lucht' vaardigde de minister een richtlijn uit waarin bepaald werd dat de taaldocenten in de scholen zuivere Kroaten behoorden te zijn. Mr. Zuivere Kroatische Lucht drong ook, als een vleug frisse lucht, de bibliotheken binnen, waar de ijverige vaderlandslievende zuiveraars de boeken van Servische auteurs in de kelders lieten verdwijnen en de planken zuiverden van het cyrillische schrift - het schrift van de vijand - en van Kroatische boeken met een anti-fascistische thematiek.

Blikje

Mr. Zuivere Kroatische Lucht hield ook een zuivering onder de oude straatnamen, de namen van pleinen, scholen en instellingen, want die verontreinigden het Kroatische milieu. De dynamische, kleine geest uit het blikje heeft zich inmiddels ook genesteld in bedrijven en werkplaatsen en zuivert daar nu al meer dan twee jaar de omgeving van politiek andersdenkenden. De grote zuivering die de Kroatische regering afkondigde en die binnen een maand voltooid moest zijn, laat duidelijk zien dat het kleine, aanvankelijk zo onschuldige opschrift het dagelijks leven volkomen is gaan beheersen.

Dit opschrift blijft de mensen ertoe aanzetten alles te zuiveren, te reinigen en te luchten. De Kroatische kranten staan vol dreigende en agressieve teksten. Het kan haast geen toeval zijn dat een van de meest geuite dreigementen alweer verband houdt met: lucht! "Als hij de Kroatische lucht wil blijven inademen, maar zich blijft gedragen zoals hij zich tot dusver gedragen heeft...' met deze woedende aanhef wordt gewoonlijk de aanval ingezet. De schrijvers hebben bovendien volkomen gelijk. Want het inademen van Kroatische lucht is het enige wat de Kroatische burgers nog rest. Weldra zal hij immers niet eens meer genoeg geld hebben om Kroatisch brood te kopen.

In de zomer van 1992 was de lucht boven Zagreb helder en van het zuiverste blauw, de lucht werd met de dag zuiverder en ijler. Je ademde hier als in de Andes, bijna alsof je kieuwen had. Daartegenover staat dat volgens de medici juist deze ijle lucht de aanmaak van rode bloedlichaampjes bevordert. En rood is, zoals bekend, de kleur van vaderlandsliefde.

    • Dubravka Ugrešic
    • Vertaling Roel Schuyt