WOODY ALLEN IN NIEUWE FILM THERAPEUTISCHER DAN OOIT; Scenario's voor een huwelijk dat op is

Husbands and Wives. Regie: Woody Allen. Met: Woody Allen, Mia Farrow, Sydney Pollack, Judy Davis, Juliette Lewis, Liam Neeson, Lysette Anthony. In: 10 theaters.

Opus 22 uit de verbazingwekkend constante en consistente stroom van films die Woody Allen (56) met een vast ritme van een per jaar afscheidt, biedt zijn fans verrassingen en teleurstellingen. Husbands and Wives is een rijp, tot in de puntjes beheerst werkstuk dat niet alleen thematische overeenkomsten vertoont met Hannah and her Sisters, Crimes and Misdemeanors en - in mindere mate - Manhattan, maar ook nagenoeg hetzelfde hoge niveau bereikt. Wederom persifleert Allen in de vormgeving briljant de stijlkenmerken van een overbekend filmgenre: dit keer is de documentaire uit de "cinéma vérité'-traditie aan de beurt. Opzettelijk laat Allen zijn cameraman Carlo di Palma uit de hand draaien, wild van de ene naar de andere spreker zwenken en in ononderbroken instellingen door gangen en over straat lopen. De personages lijken soms onverwachts betrapt te worden, dan kijken ze weer recht in de camera, wanneer een anonieme ondervrager hen interviewt over hun motieven, gevoelens en gedachten. Allen instrueerde zelfs zijn "editor', Susan E. Morse, de montage in het oog te laten springen, door schoksgewijze overgangen, "jump cuts' en andere ongemakken. De geconditioneerde kijker herkent deze ongepolijste vorm als een signaal dat de film de waarheid laat zien, zonder versiering of vertekening. De slimme kijker realiseert zich dat hij in de maling wordt genomen en kan kiezen uit twee reacties: ergernis over Allens boerenbedrog of een glimlach over de aan Godard herinnerende knipoog, die de eerlijkheid van elke film, documentaire of speelfilm, nadrukkelijk relativeert.

De relatie tussen werkelijkheid en fictie is in Husbands and Wives nog meer van belang dan in de andere films, waarin Allen tot op zekere hoogte zichzelf speelde. De film kwam in Amerika uit op het hoogtepunt van de publiciteit over de scheiding van Allen en zijn vaste hoofdrolspeelster Mia Farrow, culminerend in een moddergevecht om de voogdij over hun kinderen en om de relatie die Allen begonnen was met Farrows negentienjarige Koreaanse pleegdochter. Volgens zijn advocaten dateert die affaire van na de opnamen voor Husbands and Wives, waarin het personage van Allen zich laat verleiden door een van zijn studentes (Juliette Lewis). Het is maar een zijlijntje in de film, een halfhartig intermezzo. Deze Lolita heeft al meer oudere mannen het hoofd op hol gebracht, onder wie de compagnon van haar vader en haar psychiater. Als op haar eenentwintigste verjaardag het licht uitvalt, smeekt ze haar professor om een zoentje. Hij is gevleid, laat haar zijn roman lezen, maar kiest uiteindelijk toch voor een bestaan zonder haar en voor het schrijven van een boek, dat "meer politiek dan autobiografisch' uitpakt.

Veel schandaal valt er niet te halen uit de voorspellende waarde van Husbands and Wives op het punt van Allens gevoeligheid voor jonge meisjes (zie ook Mariel Hemingway in Manhattan uit 1979). Schokkend is daarentegen wel dat de hele film gezien kan worden als een mentale voorbereiding op de scheiding van Farrow, die even verdienstelijk als altijd braaf Allens partner speelt. De haat van de regisseur-scenarist jegens haar personage is bijna voelbaar, bijvoorbeeld wanneer hij een ex-man over haar laat zeggen dat ze "passief-agressief' is: iemand die zonder zich boos te maken altijd haar zin krijgt.

In herfstiger tinten dan ooit (zelfs het grootste deel van de kleding is bruin, grijs of donkerrood) zinspeelt Husbands and Wives op de eindigheid van een grote liefde. De film gaat feitelijk over twee bevriende echtparen. Het ene stel (briljant vertolkt door Judy Davis en de voornamelijk als regisseur bekende Sydney Pollack) meldt aan het begin achteloos dat ze uit elkaar gaan, tot grote verontwaardiging van Allen en Farrow. Na bitterkomische strapatsen met nieuwe partners kiezen Pollack en Davis aan het slot van de film voor hereniging. Hun "seksuele problemen' zijn niet opgelost, zeggen ze in de camera, maar die zijn te prefereren boven een bestaan zonder elkaar. Op datzelfde moment is het andere paar echt gescheiden, onherstelbaar en voorgoed. Allen presenteert de kijker twee mogelijke scenario's voor een huwelijk dat op is: gezellig doormodderen of grimmig breken. Opvallend is dat wel de wens om kinderen te krijgen een rol speelt in die discussie, maar de feitelijke aanwezigheid van kroost (een dochter van Farrow uit een eerder huwelijk wordt even genoemd, maar verschijnt noch in beeld, noch in de dialogen) lijkt irrelevant. Voor iemand die elk jaar een film baart, is nakomelingschap kennelijk een abstracte notie.

Husbands and Wives is niet alleen Woody Allens afscheid van Mia Farrow. Misschien is dit wel zijn meest psychotherapeutische film tot nu toe, een voorwaarde om ook een minder autobiografische cinema te kunnen gaan creëren. In ieder geval zit er een scène in, die een vernietigende persiflage levert op een typische Woody Allen-film, de verbeelding van een roman die Lewis vergelijkt met het oeuvre van Leni Riefenstahl.

Het is bijna onvoorstelbaar dat Allen definitief besluit volwassen te worden. Ik zou zijn narcistische en neurotische bespiegelingen verschrikkelijk missen. Husbands and Wives is misschien wel het meest gruwelijke voorbeeld van een komedie, waarbij het lachen je soms vergaat.