Verschil met "Weimar' groter dan parallellen; De zogenaamde linkse autonomen staan domweg aan de verkeerde kant; Duitsland oogde zondag aanzienlijk beter dan na de gewelddadige nachten in Rostock

Het was een soort omgekeerde Kristallnacht, de demonstratie in Berlijn van jongstleden zondag. Indertijd, op 9 november 1938, was het de overheid, de nationaal-socialistische regering van Duitsland, die het antisemitisme orkestreerde en pogroms organiseerde, terwijl het spontane volkswoede moest lijken. Nu was het de Duitse overheid die openlijk de verantwoordelijkheid op zich nam voor een demonstratie tegen uitingen van vreemdelingenhaat, die wel degelijk spontaan zijn.

In 1938 was er Goebbels veel aan gelegen de acties tegen de joden voor te stellen als een een uitbarsting van volkswoede over de moord op een Duitse diplomaat in Parijs, maar alleen al de benaming "Reichskritallnacht' duidt aan dat het een actie van het Duitse Reich betrof: georganiseerd en gestructureerd overheidsgeweld. Ook nu was het de Duitse regering die het volk op de straat bracht, maar waar het toen tegen de joden ging, was het afgelopen zondag een demonstratie voor de menselijke waardigheid. En nu waren het kleine groepjes autonomen die het protest verstoorden.

Al met al zijn de verschillen tussen de huidige situatie en de Republiek van Weimar groter en sprekender dan de parallellen. Driehonderdduizend Duitsers zijn op de been gekomen tegen de neo-nazi's die al maandenlang bezig zijn buitenlanders te bestoken, asielcentra aan te vallen en in brand te steken en joodse monumenten en graven te schenden. Het is waar dat er weer angst heerst in Duitsland en dat vreemdelingen reden hebben zich bedreigd te voelen. En hoewel de hedendaagse uitingen van rassenhaat van rechtsradicale skinheads niet met de Kristallnacht zijn te vergelijken, bestaat er toch angst dat het in de toekomst weer op iets dergelijks zou kunnen uitdraaien als er niets tegen wordt ondernomen en het publiek aan de kant blijft staan, zoals op 9 november 1938 het publiek de acties van de SA zwijgend gadesloeg zonder een hand uit te steken of er zelfs aan deelnam. SPD-voorzitter Engholm wees er maandag, tijdens de herdenking van de Kristallnacht op dat het ook vandaag de dag geen incidenten meer zijn als vreemdelingen en asielzoekers worden aangevallen en dat “we ons aaneen moeten sluiten om te voorkomen dat het ooit weer zo ver komt als 54 jaar geleden”.

In dat opzicht was de massaliteit van de demonstratie in Berlijn, de ordeverstoringen en het boegeroep ten spijt, een hoopvol teken. Hierin ligt precies het wezenlijke onderscheid met het Duitsland van de jaren dertig. “We mogen nooit vergeten waarom de republiek van Weimar ten onder ging”, zei president Weiszäcker in zijn toespraak tot de demonstranten. “Niet omdat er zoveel nazi's waren, maar omdat er zolang te weinig democraten waren.”

Als iets kan aantonen dat de parallel tussen Weimar en het huidige Duitsland een verkeerde is, dan wel deze woorden van de Bondspresident, wiens optreden zelf een teken is van het democratische gehalte van het huidige Duitsland.

De zogenaamde linkse autonomen die Von Weiszacker uitscholden en bekogelden, staan domweg aan de verkeerde kant. Zij poogden een beeld van verdeeldheid te creëren en daarmee afbreuk te doen aan de solidariteit van grote delen van de Duitse bevolking met de door het rechtse geweld bedreigde mensen. Volgens hen moest de betoging worden verstoord omdat deze alleen maar bedoeld zou zijn om een goede indruk in het buitenland te maken en een rookgordijn op te trekken waarachter een verscherping van het asielbeleid kan worden voltrokken.

Juist de deelname van prominente politici uit alle partijen met uitzondering van de Beierse CSU, en dan nog in het bijzonder de deelname van bondskanselier Helmut Kohl, wekte hun woede. Als Kohl meeloopt, moet het wel huichelarij zijn, aldus de autonomen. Want Kohl en driehonderdduizend anti-racistische demonstranten, dat gaat toch niet samen? Maar de autonomen en de CSU (de Beierse coalitiepartner van de CDU die de demonstratie veroordeelde uit angst stemmen te verliezen aan de Republikaner), dat gaat heel goed samen: het verzet tegen de demonstratie kwam van autonoom links en van de rechterflank in Duitsland, de CSU en de neonazi's. "De grenzen vervagen: rechtsradicalen vallen de buitenlanders aan en autonome groepen willen het protest daartegen verhinderen. “Een treurige alliantie van intolerantie en stomheid” oordeelde de Berlijnse krant Tagesspiegel.

Het doel van de verstoringsacties van de stenengooiende autonomen, het torpederen van de demonstratie, hebben zij niet bereikt. Alleen volgens de (rechtse) Springer-kranten zijn de autonomen in hun opzet geslaagd: "De schande van Berlijn', noemde de Bildzeitung de demonstratie, terwijl Die Welt de gebeurtenissen bestempelde als "Zwarte zondag'. Maar de demonstratie was niet de schande van Duitsland: de pogroms in Rostock en andere Duitse steden verdienen die benaming.

Bondskanselier Kohl heeft de vrees uitgesproken dat zondag het beeld van Duitsland in het buitenland in gevaar is gebracht. Deze vrees lijkt ongegrond: het beeld dat Duitsland afgelopen zondag te zien heeft gegeven was dat van een massale afwijzing van vreemdelingenhaat en een grootscheeps vertoon van democratische gezindheid. Kohls angst dat een handvol relschoppers de betekenis van de demonstratie aan het oog onttrekt, kan of duiden op een overschatting van de invloed van de autonomen of op een onderschatting van het beoordelingsvermogen van de buitenlandse televisiekijkers. Duitsland oogde zondag aanzienlijk beter dan na de gewelddadige nachten in Rostock.

Wat werkelijk afbreuk doet aan het beeld van Duitsland is Kohls wanhoopsidee om de "sociale noodtoestand' uit te roepen teneinde de toestroom van asielzoekers in te dammen. Het wekt immers twijfel aan het democratische gehalte van de Bondsrepubliek als het zogeheten asielprobleem niet zou kunnen worden aangepakt zonder ongrondwettige ingrepen.

De partijen die zondag aan de demonstratie deelnamen, zochten volgens de autonomen een excuus voor de wijziging van het grondwetsartikel over het asielrecht. Veel waarschijnlijker is echter dat zij de verdenking hebben willen wegnemen dat deze wijziging tot stand komt onder druk van het rechtsradicale xenofobe geweld. Of zoals Weizsäcker het zondag in Berlijn uitdrukte: “We hebben de heilige plicht een systeem te creëren, dat de immigratie stuurt en begrenst, en tegelijkertijd de mogelijkheid tot echt asiel beschermt. Een allesomvattende snelle oplossing kunnen we gezien de noodsituatie niet verwachten. Maar met alle nadruk moet worden geëist dat we in de politiek aan alle kanten de kracht vinden nu gemeenschappelijk de volgende noodzakelijke stap te zetten - volgens de regels van de grondwet en zonder de verschrikkelijke schrille tonen, die ons geen stap verder brengen, maar uiteindelijk slechts koren zijn op de molen van de gewelddadige extremisten”.